N\u00eb 2017 u d\u00ebrgova t\u00eb merrja pjes\u00eb n\u00eb Pen International Congress n\u00eb Leopoli. Pranova p\u00ebr shum\u00eb ar\u00ebsye, nj\u00ebra prej t\u00eb cilave krejt\u00ebsisht personale. Gjyshi im lindi n\u00eb nj\u00eb qytet vet\u00ebm 2 or\u00eb n\u00eb jug t\u00eb Leopolit dhe nga aty emigroi n\u00eb Shtetet e Bashkuara rreth 1900. M\u00eb ofrohej k\u00ebshtu rasti q\u00eb t\u00eb vizitoja vendin q\u00eb dikur quhej Stanislaw apo Stanislav dhe q\u00eb n\u00eb 1962 u ripag\u00ebzua Ivano-Frankivsk dhe \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb qytet i lul\u00ebzuar me mbi 200000 banor\u00eb. Dy vite m\u00eb par, n\u00eb dit\u00ebt e para t\u00eb pandemis\u00eb, shkrova nj\u00eb artikull q\u00eb ndjek dhe q\u00eb rr\u00ebfen dit\u00ebn e jasht\u00ebzakonshme q\u00eb kalova n\u00eb Ivano-Frankivsk n\u00eb 2017. Tani q\u00eb pushtimi rus i Ukrain\u00ebs ka hyr\u00eb n\u00eb muajin e tij t\u00eb dyt\u00eb, me nj\u00eb vijueshm\u00ebri tmerresh dhe shkat\u00ebrrimesh t\u00eb nj\u00eb mase q\u00eb n\u00eb Europ\u00eb nuk shikohej nga Lufta e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, e konsideroj k\u00ebt\u00eb artikull t\u00eb shkurt\u00ebr si nj\u00eb lloj paralajm\u00ebrimi t\u00eb asaj q\u00eb do t\u00eb ndodhte. Deri m\u00eb tani, dometh\u00ebn\u00eb deri m\u00eb 24 mars 2022, Ivano-Frankivsk \u00ebsht\u00eb bombarduar dy her\u00eb dhe kushedi se \u00e7far\u00eb do t\u00eb ndodh\u00eb n\u00eb jav\u00ebt dhe n\u00eb muajt n\u00eb vazhdim.<\/p>\n
Nj\u00eb ngjarje duhet t\u00eb jet\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb q\u00eb t\u00eb konsiderohet e till\u00eb apo duhet besuar tek ajo q\u00eb e b\u00ebn n\u00eb vet\u00ebvete t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, edhe pse nuk \u00eblsht\u00eb verifikuar? Dhe n\u00ebse, pavar\u00ebsisht p\u00ebrpjekjeve p\u00ebr t\u00eb zbuluar n\u00ebse ngjarja ka ndodhur, arrijm\u00eb n\u00eb nj\u00eb rreth t\u00eb mbyllur dhe nuk arrijm\u00eb t\u00eb dijm\u00eb n\u00ebse ngjarja q\u00eb na kan\u00eb treguar n\u00eb tarac\u00ebn e nj\u00eb kafeneje n\u00eb qytetin Ivano-Frankivsk, n\u00eb Ukrain\u00ebn per\u00ebndimoire, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fakt historik pak i njohur, por i verifikuesh\u00ebm, apo nj\u00eb legjend\u00eb. Nj\u00eb mburrje apo nj\u00eb z\u00eb e pabazuar i p\u00ebrcjell\u00eb nga babai tek biri? Apo, m\u00eb mir\u00eb akoma: po sikur historia t\u00eb rezultonte aq e fort\u00eb dhe trondit\u00ebse sa t\u00eb na linte me goj\u00eb hapure prej mrekullis\u00eb dhe t\u00eb kuptonim se ka ndryshuar, pmri\u00ebrosuar apo thelluar kuptimin ton\u00eb t\u00eb bot\u00ebs, ka r\u00ebnd\u00ebsi n\u00ebse \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb apo jo?<\/p>\n
N\u00eb 2017 shkova n\u00eb Ukrain\u00eb. Impenjimet e mia m\u00eb \u00e7onin n\u00eb Leopoli, por p\u00ebrfitova nga nj\u00eb dit\u00eb e lir\u00eb p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb udh\u00ebtim 2 or\u00ebsh dhe kaluar nj\u00eb pasdite n\u00eb Ivano-Frankivsk, qyteti ku nga 1880 kishte lindur gjyshi im nga babai. Nuk kisha motive t\u00eb tjera p\u00ebr t\u00eb shkuar p\u00ebrve\u00e7 kureshtjes apo nj\u00eb lloj nostalgjie gjysm\u00ebartificiale, pasi n\u00eb fakt nuk e kam njphur gjyshim tim dhe nuk di asgj\u00eb lidhur me t\u00eb. Vdiq 28 vite p\u00ebrpara se t\u00eb lindja un\u00eb dhe ka mbetur nj\u00eb hije n\u00eb nj\u00eb t\u00eb kaluar t\u00eb pap\u00ebrshkuar dhe t\u00eb pakujtuar. Nd\u00ebrsa i afrohesha qytetit q\u00eb n\u00eb fund t\u00eb shekullit t\u00eb XIX apo fillimit t\u00eb atij t\u00eb XX ai kishte l\u00ebn\u00eb, kuptoja se vendi ku kishte kaluar f\u00ebmij\u00ebrin\u00eb dhe adoleshenc\u00ebn nuk ishte m\u00eb ai ku do t\u00eb kaloja pasditen. Megjithat\u00eb kisha d\u00ebshir\u00eb q\u00eb t\u00eb shkoja. Duke reflektuar akoma p\u00ebr motivet q\u00eb po e b\u00ebja, nuk gjeta p\u00ebrve\u00e7 nj\u00eb fakti t\u00eb verifikuesh\u00ebm: t\u00eb kaloja tokat e p\u00ebrgjakura t\u00eb Europ\u00ebs Lindore, n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb masakr\u00ebs s\u00eb shekullit t\u00eb XX. N\u00ebse ai njeri \u2013 hije t\u00eb cilit i detyrohesha emrin tim t\u00eb mos kishte l\u00ebn\u00eb p\u00ebrpara at\u00ebheres k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb bot\u00ebs, nuk do t\u00eb kisha lindur kurr\u00eb. Ajo q\u00eb dija tashm\u00eb m\u00eb par\u00eb ishte se p\u00ebrpara se t\u00eb b\u00ebhej Ivano-Frankivsk, n\u00eb 1962 (n\u00eb nderim t\u00eb poetit ukrainas Ivan Franko), ai qytet i vjet\u00ebr 400 vje\u00e7ar njihej si Stanislaw\u00f3w, Stanislau, Stanislaviv dhe Stanislav, sipas faktit se ndodhej n\u00ebn dominimin polak, gjerman, ukrainas apo sovjetik. Nga qytet polak ishte b\u00ebr\u00eb habsburgas, dometh\u00ebn\u00eb austro \u2013 hungarez n\u00eb dy vitet e para t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore, m\u00eb pas rus, ukrainas p\u00ebr nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr, polak, sovjetik (nga shtatori i 1939 deri n\u00eb korrikun e 1941), qytet i kontrolluar nga gjerman\u00ebt (deri n\u00eb korrikun e 1944), qytet sovjetik dhe tani, n\u00eb vijim t\u00eb r\u00ebnies s\u00eb Bashkimit Sovjetik m\u00eb 1991, ukrainas. N\u00eb koh\u00ebn e lindjes s\u00eb gjyshit tim popullsia ishte prej 18000 banor\u00ebsh dhe n\u00eb 1900 (vit i p\u00ebraf\u00ebrt me largimin e tij) jetonin rreth 26000 banor\u00eb, m\u00eb shum\u00eb se gjysma e t\u00eb cil\u00ebve qen\u00eb hebrenj. N\u00eb aktin e vizit\u00ebs time popullsia kishte arritur n\u00eb 230000 banor\u00eb, por gjat\u00eb viteve t\u00eb pushtimit nazist banor\u00ebt qen\u00eb midis 80000 dhe 95000, gjysma prej t\u00eb cil\u00ebve hebrenj. Dija se vjesht\u00ebn e m\u00ebpasme t\u00eb pushtimit gjerman t\u00eb ver\u00ebs s\u00eb 1941, 10000 hebrenj qen\u00eb mbledhur dhe pushkatura n\u00eb varrez\u00ebn hebraike dhe n\u00eb dhjetor hebrenjt\u00eb e mbetur qen\u00eb mbledhur n\u00eb nj\u00eb geto, nga e cila 10000 t\u00eb tjer\u00eb q\u00eb d\u00ebrguar n\u00eb kampin e shfarosjes s\u00eb Belzec n\u00eb Poloni dhe m\u00eb pas\u00eb, n\u00eb radh\u00eb p\u00ebr nj\u00eb, nga pes\u00eb, nga nj\u00ebzet, gjat\u00eb gjith\u00eb 1942 dhe fillimit t\u00eb 1943, gjerman\u00ebt i kishin marshuar hebrenjt\u00eb e mbijetuar t\u00eb Stanislau n\u00eb pyjet q\u00eb rrethonin qytetin dhe i kishin pushkatuar, deri sa nuk kishte mbetur m\u00eb asnj\u00eb: dhjet\u00ebra mij\u00ebra njer\u00eblz t\u00eb vrar\u00eb me nj\u00eb plumb pas qafe dhe m\u00eb pas t\u00eb varrosur n\u00ebl varre t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta, t\u00eb g\u00ebrmuara nga vet\u00eb viktimat p\u00ebrpara se t\u00eb vriteshin.<\/p>\n
Nj\u00eb zonj\u00eb e sjellshme q\u00eb kisha njohur n\u00eb Leopoli u mor me organizimin e udhtimit tim dhe, pasi q\u00eb ishte lindur dhe rritur n\u00eb Ivano-Frankivsk dhe jetonte akoma, e dinte se ku t\u00eb shkonte\u00eb \u00e7far\u00eb t\u00eb shikoja dhe deri guxoi t\u00eb m\u00eb gjente nj\u00eb person q\u00eb t\u00eb m\u00eb sh\u00ebrbente si shofer. Ky, nj\u00eb i \u00e7mendur dhe shp\u00ebrfill\u00ebs i rrezikut, ja plasi p\u00ebrgjat\u00eb superstrad\u00ebs s\u00eb ngusht\u00eb me dy korsi sikur po b\u00ebnte nj\u00eb prov\u00eb p\u00ebr stuntman <\/em>n\u00eb nj\u00eb film me makina, duke i tejkaluar me rrezik t\u00eb madh t\u00eb gjitha makinat q\u00eb kishim p\u00ebrpara, duke u hedhur edhe n\u00eb korsin\u00eb e kund\u00ebrt anipse makina t\u00eb tjera na vinin p\u00ebrball\u00eb. Gjat\u00eb udh\u00ebtimit mendova shunm\u00eb her\u00eb se ajo pasdite e err\u00ebt dhe me re e dit\u00ebs s\u00eb par\u00eb t\u00eb ver\u00ebs s\u00eb 2017 do t\u00eb ishte e fundit e imja mbi Tok\u00eb dhe mendoja sesa ishte ironi, por edhe pabesueshm\u00ebrisht me vend, q\u00eb kisha b\u00ebr\u00eb gjith\u00eb at\u00eb rrug\u00eb p\u00ebr t\u00eb shkuar e par\u00eb qytetin q\u00eb im gjysh kishte l\u00ebn\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 100 vite m\u00eb par\u00eb, p\u00ebr t\u00eb vdekur pastaj p\u00ebrpara se t\u00eb arrija. P\u00ebr fat trafiku ishte i pak\u00ebt, nj\u00eb p\u00ebrzierje makinash t\u00eb shpejta dhe kamion\u00ebsh t\u00eb ngadalt\u00eb dhe, n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb, deri nj\u00eb karroc\u00eb e t\u00ebrhequr nga kuaj plot me n\u00eb tuf\u00eb t\u00eb madhe m\u00eb t\u00ebrsh\u00ebr\u00eb, q\u00eb l\u00ebvizte sa 1\/10 e kamion\u00ebve m\u00eb t\u00eb ngadalt\u00eb. Gra t\u00eb b\u00ebshme dhe me k\u00ebmb\u00eb t\u00eb trasha me shalle n\u00eb kok\u00eb ecnin rrug\u00ebs duke mbajtur qese plastike plot me ushqime. P\u00ebrve\u00e7 qeseve t\u00eb plastik\u00ebs, mund t\u00eb ishin figura t\u00eb 200 viteve m\u00eb par\u00eb, fshatare t\u00eb Europ\u00ebs lindore t\u00eb ngecuara n\u00eb nj\u00eb t\u00eb kaluar kaq t\u00eb lasht\u00eb sa t\u00eb kishin mbijetuar deri n\u00eb shekullin e XXI. Kap\u00ebrcyem rrethinat e nj\u00eb dyzine qytetesh t\u00eb vogla, dhe, midis nj\u00ebrit dhe tjetrit, n\u00eb an\u00ebt e rrug\u00ebs ekzistonin fusha t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb sapokorrura. Pastaj, rreth 2\/3 e rrug\u00ebs, peizazhi rural transformohej n\u00eb nj\u00eb tok\u00eb t\u00eb askujt e dominuar nga impiante industriale, shembulli m\u00eb spektakolar i s\u00eb cil\u00ebs ishtze centrali elektrik gjigand q\u00eb papritmas u shfaq p\u00ebrpara nga e majta. N\u00ebse nuk e kujtoj keq, zonja e sjkellshme n\u00eb makin\u00eb m\u00eb tha se instalimi masiv furnizon Gjermanin\u00eb dhe vende t\u00eb tjera t\u00eb Europ\u00ebs per\u00ebndimore pjes\u00ebm m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb elektricitetit t\u00eb tyre. K\u00ebto jan\u00eb kontradiktat e k\u00ebtij shteti kushinet\u00eb t\u00eb gjat\u00eb 800 milje, i mbyllur n\u00eb tokat e masakr\u00ebs midis Lindjes dhe Per\u00ebndimit: nga nj\u00ebra an\u00eb Ukraina q\u00eb furnizon me elektricitet p\u00ebr t\u00eb ndezur dritat dhe b\u00ebr\u00eb t\u00eb funksionojnn\u00eb pajisjet, nga ana tjet\u00ebr vazhdon t\u00eb derdh\u00eb gjak p\u00ebr t\u00eb mbrojtur territorin e saj gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb ngusht\u00eb dhe t\u00eb luftuar.<\/p>\n Ivano-Frankivsk rezultoi nj\u00eb vend t\u00ebrheq\u00ebs, nj\u00eb qytet q\u00eb nuk kishte asnj\u00eb ngjashm\u00ebri me g\u00ebrmadhat urbane n\u00eb shp\u00ebrb\u00ebrje q\u00eb kisha imagjinuar. Ret\u00eb qen\u00eb shp\u00ebrndar\u00eb pak minuta p\u00ebrpara ardhjes ton\u00eb, dielli shk\u00eblqente dhe dhjet\u00ebra njer\u00ebz\u00a0 sh\u00ebtisnin n\u00ebp\u00ebr rrug\u00ebt dhe sheshet e qytetit. U godita nga rendi dhe nga past\u00ebrtia, nga fakti q\u00eb nuk ishte nj\u00eb qetet provincial i r\u00ebn\u00eb e bllokuar n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, por nj\u00eb qytet i vog\u00ebl bashk\u00ebkohor me librari, teatra, restorante dhe nj\u00eb p\u00ebrzierje t\u00eb p\u00eblqyeshme arkitekture t\u00eb re dhe t\u00eb vjet\u00ebr, me nd\u00ebrtesa dhe kisha q\u00eb i p\u00ebrkisnin shekullit t\u00eb XVII dhe XVIII, t\u00eb nd\u00ebrtuar nga themeluesit polak\u00eb dhe nga dominuesit e tyre habsburgas. Do t\u00eb m\u00eb p\u00eblqente t\u00eb sh\u00ebtisja p\u00ebr 2 apo 3 or\u00eb dhe m\u00eb pas t\u00eb kthehesha, por zonja e sjellshme q\u00eb kishte orkestruar vitzit\u00ebn e kuptoi se kisha shkuar aty edhe prej gjyshit tim dhe, pasi ai ishte ishte hebre, mendoi se do t\u00eb m\u00eb k\u00ebnaqte t\u00eb flisja me rabinin e vet\u00ebm e mbetur n\u00eb qytet, liderin e sinagog\u00ebs s\u00eb fundit t\u00eb mbetur n\u00eb Ivano-Frankivsk, nj\u00eb nd\u00ebrtes\u00eb solide e viteve t\u00eb para e shekullit t\u00eb XX q\u00eb n\u00eb nj\u00eb far\u00eb m\u00ebnyre kishte arritur ta tejkalonte me pak d\u00ebm Luft\u00ebn e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, t\u00eb gjitha t\u00eb riparuara prej koh\u00ebsh. Nuk kisha objeksione t\u00eb flisja me rabinin, nga momenti q\u00eb ishte personi i vet\u00ebm q\u00eb mund t\u00eb m\u00eb thoshte di\u00e7ka p\u00ebr familjen time, t\u00eb asashj hordhie paem\u00ebr st\u00ebrgjysh\u00ebrish t\u00eb paduksh\u00ebm q\u00eb qen\u00eb shp\u00ebrndar\u00eb, pat\u00ebn vdekur dhe m\u00eb pas qen\u00eb zhdukur nga mbret\u00ebria e s\u00eb njohshmes, pasi thuajse me siguri dokumentat e tyre t\u00eb lindjes qen\u00eb shkat\u00ebrruar p\u00ebr shkak t\u00eb nj\u00eb bombe, t\u00eb nj\u00eb djegieje apo prej firm\u00ebs s\u00eb ndonj\u00eb burokrati tejet t\u00eb zellsh\u00ebm n\u00eb ndonj\u00eb moment t\u00eb 100 viteve t\u00eb fundit. Folja me rabinin ka mund\u00ebsi do t\u00eb ishte e kot\u00eb, nj\u00eb n\u00ebnprodukt i nostalgjis\u00eb gjysm\u00ebartificiale q\u00eb m\u00eb kishte sjell\u00eb n\u00eb qytet, por nga momenti q\u00eb nuk kisha synim t\u00eb kthehesha, \u00e7far\u00eb t\u00eb keqeje kishte q\u00eb ngrija ndonj\u00eb pyetje dhe t\u00eb shikoja se p\u00ebr ndonj\u00ebr\u00ebn prej tyre kishte p\u00ebrgjigje?<\/p>\n Nuk gjeta p\u00ebrgjigje. Rabini mjekrosh m\u00eb priti n\u00eb zyr\u00ebn e tij, por p\u00ebrve\u00e7 se t\u00eb m\u00eb tregonte at\u00eb q\u00eb tashm\u00eb e dija \u2014 se Auster ishte nj\u00eb em\u00ebr i r\u00ebndomt\u00eb midis hebrenjve t\u00eb Stanislav dhe jo tjet\u00ebrkund \u2013 dhe m\u00eb pas t\u00eb sorollatej shkurtimisht duke m\u00eb p\u00ebrmbledhur nj\u00eb histori lufte mbi nj\u00eb grua me emrin Auster q\u00eb i kishte shp\u00ebtuar kapjes nga gjerman\u00ebt duke q\u00ebndruar e fshehur n\u00eb nj\u00eb vrim\u00eb p\u00ebr 3 vjet dhe kur kishte dal\u00eb ishte e \u00e7mendur dhe kishte mbetur e till\u00eb p\u00ebr pjes\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb saj, nuk pati informacione t\u00eb tjera p\u00ebr t\u00eb m\u00eb dh\u00ebn\u00eb. Ishte nj\u00eb njeri shum\u00eb nervoz q\u00eb gjat\u00eb bised\u00ebs tymosi nj\u00ebra pas tjetr\u00ebs cigare super t\u00eb buta, duke i shuar pas pak thithjesh dhe duket nxjerr\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr nga nj\u00eb qese plastike mbi skrivani; nuk qe ve\u00e7an\u00ebrisht as i sjellsh\u00ebm, as i pasjellsh\u00ebm, por thjesht i hutuar. Kishte gj\u00ebra t\u00eb tjera n\u00eb kok\u00eb sa p\u00ebr t\u00eb treguar interes ndaj vizitorit amerikan apo zonj\u00ebs q\u00eb kishte organizuar takimin. Sipas pjes\u00ebs m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb burimeve, sot n\u00eb Ivano-Frankivsk nuk ka m\u00eb shum\u00eb se 200 \u2013 300 hebrenj. Nuk dihet mir\u00eb sa prej tyre jan\u00eb praktikues apo asistojn\u00eb n\u00eb funksionet e sinagog\u00ebs, por nga nj\u00eb vizit\u00eb e shpejt\u00eb n\u00eb sinagog\u00eb p\u00ebrpara se ta takoja rabinin, mu duke se frekuentohej nga pak persona. P\u00ebr nj\u00eb rast\u00ebsi t\u00eb past\u00ebr, kur arrita ishte Rosh Hashanah, viti i ri hebraik dhe nj\u00eb prej dit\u00ebve m\u00eb t\u00eb shenjta t\u00eb kalendarit liturgjik dhe vet\u00ebm 15 persona ndodheshin n\u00eb tempull p\u00ebr t\u00eb d\u00ebgjuar z\u00ebrin e shofar <\/em>q\u00eb inauguron vitin e ri, 13 burra dhe 2 gra. N\u00eb ndryshim nga Europa per\u00ebindimore dhe Amerika, kur n\u00eb k\u00ebto raste burrat veshin kostume t\u00eb err\u00ebta dhe kollare, k\u00ebtu mbanin veshur xhaketa najloni dhe n\u00eb kok\u00eb kishin kapele bjezbolli t\u00eb kuqe dhe t\u00eb verdha.<\/p>\n Dol\u00ebm dhe sh\u00ebtit\u00ebm p\u00ebrgjat\u00eb qytetit p\u00ebr 1 or\u00eb e gjys\u00ebm. Zonja e sjellshme kishte organizuar p\u00ebr n\u00eb kat\u00ebr takimin me nj\u00eb person tjet\u00ebr, nj\u00eb poet nga Ivano-Frankivsk q\u00eb kishte kaluar vite duke studiuar historin\u00eb e qytetit, por kishim ende koj\u00eb p\u00ebr t\u00eb eksploruar vende t\u00eb tjera q\u00eb nuk i kishim par\u00eb. Dielli shk\u00eblqente dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb drit\u00eb t\u00eb bukur arrit\u00ebm n\u00eb nj\u00eb shesh t\u00eb madh t\u00eb hapur dhe i gjend\u00ebm p\u00ebrball\u00eb Katedrales s\u00eb Ringjalljes s\u00eb Krishtit, nj\u00eb kish\u00eb baroke e shekullit t\u00eb XVIII e konsideruar struktura m\u00eb e bukur habsurgase e viteve ku Ivano-Frankivsk njihej me emrin Stanislau. Si n\u00eb rastin e kishave dhe katedraleve t\u00eb tjera shum\u00eb t\u00eb bukura q\u00eb kisha vizituar n\u00eb shtete dhe qytete t\u00eb Europ\u00ebs per\u00ebndimore, kur hyra mendoja se do t\u00eb ishte thuajse bosh, se do t\u00eb gjeja vet\u00ebm ndonj\u00eb turist t\u00eb armatosur me makin\u00ebn fotografike. Gabohesha. N\u00eb fund t\u00eb fundit nuk gjendeshim n\u00eb Europ\u00ebn per\u00ebndimore, por n\u00eb kufirin ekstrem per\u00ebndimor t\u00eb asaj q\u00eb dikur kishte qen\u00eb Bashkimi Sovjetik, n\u00eb nj\u00eb qytet t\u00eb ndodhur n\u00eb krahin\u00ebn e Galicis\u00eb, n\u00eb ekstremitetin lindor t\u00eb ish Perandoris\u00eb Austrio \u2013 Hungareze, dhe katedrales, q\u00eb nuk ishte katolike romake apo ruso \u2013 ortodokse, por greko \u2013 katolike, ishte plot me njer\u00ebz: jo me turist\u00eb apo studiues t\u00eb arkitektur\u00ebs baroke, por me qytear\u00eb vendas t\u00eb ardhur q\u00eb t\u00eb luteshin, t\u00eb meditonin, t\u00eb flsinin me vet\u00ebveten apo me t\u00eb Plotfuqishmin n\u00eb at\u00eb hap\u00ebsir\u00eb t\u00eb gjer\u00eb guri me drit\u00ebn e fundit t\u00eb ver\u00ebs q\u00eb filtronte nga vetratat. Duhej t\u00eb ishin 100, ndoshta 200 persona, dhe ajo q\u00eb m\u00eb goditi m\u00eb shum\u00eb n\u00eb at\u00eb turm\u00eb t\u00eb shumt\u00eb dhe t\u00eb heshtur qe se pash\u00eb shum\u00eb t\u00eb rinj: rreth gjysma e t\u00eb pranishm\u00ebve p\u00ebrb\u00ebhej n\u00eb fakt nga burra e gra pak m\u00eb shum\u00eb se 20 vje\u00e7ar\u00eb, t\u00eb ulur n\u00ebp\u00ebr stolat me kok\u00ebn e ulur apo t\u00eb gjunj\u00ebzuar me duart e bashkuara, kok\u00ebn engritur lart dhe me syt\u00eb e fiksuar nga drita q\u00eb vinte prej vetratave.<\/p>\n Ishte si \u00e7do pasdite e jav\u00ebs, pa asgj\u00eb p\u00ebr ta dalluar nga nj\u00eb dit\u00eb tjet\u00ebr, p\u00ebrve\u00e7 motit jasht\u00ebzakonisht t\u00eb bukur, dhe at\u00eb pasdite rrezatuese Katedralja e Ringjalljes s\u00eb Krishtit ishte e mbushur me t\u00eb rinj q\u00eb nuk ishin as n\u00eb pun\u00eb, as ulur n\u00eb kafenet\u00eb e jashtme, por t\u00eb gjunj\u00ebzuar n\u00eb dyshemen\u00eb e gurt\u00eb me duart e kapura s\u00eb bashku dhe kokat e tyre u kthyen lart n\u00eb nj\u00eb q\u00ebndrim lutjeje. N\u00eb fillim rabin\u00ebt pin\u00eb duhan, kapelet e verdha dhe t\u00eb kuq t\u00eb bejsbollit; tani kjo. K\u00ebshtu q\u00eb m’u duk krejt e natyrshme q\u00eb poeti ishte budist. Jo, ai nuk ishte nj\u00eb i konvertuar n\u00eb Epok\u00ebn e Re, i cili kishte lexuar disa libra mbi Zenin, por nj\u00eb i aft\u00eb p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb q\u00eb kthehej nga nj\u00eb q\u00ebndrim kat\u00ebrmujor i koh\u00ebve t\u00eb fundit n\u00eb nj\u00eb manastir n\u00eb Nepal, nj\u00eb njeri serioz. Nj\u00eb poet dhe gjithashtu nj\u00eb studiues i qytetit ku ka lindur gjyshi im. Ai ishte nj\u00eb djal\u00eb i madh dhe i madh me duar t\u00eb m\u00ebdha dhe sjellje t\u00eb afrueshme, sy t\u00eb leht\u00eb dhe reflektues, t\u00eb veshur me rroba evropiane; ai p\u00ebrmendi vet\u00ebm n\u00eb kalimin e angazhimit t\u00eb tij budist. Kjo ishte nj\u00eb shenj\u00eb inkurajuese p\u00ebr mua, e cila m\u00eb b\u00ebri t’i besoja, t\u00eb mendoja se mund t\u00eb mb\u00ebshtetesha tek ai p\u00ebr t\u00eb njohur disa fakte t\u00eb v\u00ebrteta. Takimi u zhvillua vet\u00ebm dy vjet e gjysm\u00eb m\u00eb par\u00eb, por gj\u00ebja e \u00e7uditshme \u00ebsht\u00eb se edhe pas nj\u00eb kohe kaq t\u00eb shkurt\u00ebr, dhe megjith\u00ebse e kam menduar pothuajse \u00e7do dit\u00eb q\u00eb at\u00ebher\u00eb, nuk m\u00eb kujtohet asnj\u00eb gj\u00eb p\u00ebr at\u00eb q\u00eb m\u00eb tha p\u00ebr qytetin para se t\u00eb fillonte t\u00eb fliste p\u00ebr ujq\u00ebrit. Kur ai filloi t\u00eb tregonte at\u00eb histori, \u00e7do gj\u00eb tjet\u00ebr u zhduk. Ujq\u00ebrit jan\u00eb kulmi i makthit, p\u00ebrfundimi p\u00ebrfundimtar i budallall\u00ebkut q\u00eb \u00e7on n\u00eb shkat\u00ebrrimin e luft\u00ebs.<\/p>\n Ishim ulur n\u00eb tarac\u00ebn e nj\u00eb kafeneje me pamje nga sheshi m\u00eb i madh n\u00eb qytet, zemra e Stanislau-Stanislav-Ivano-Frankisvk, nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb e madhe e p\u00ebrmbytur nga dielli, pa makina, e mbushur me njer\u00ebz q\u00eb ecnin n\u00eb t\u00eb gjitha drejtimet dhe q\u00eb, n\u00eb kujtimet e mia, nuk l\u00ebshonin asnj\u00eb tingull; nj\u00eb turm\u00eb e heshtur q\u00eb po kalonte para meje nd\u00ebrsa d\u00ebgjoja poetin t\u00eb tregonte historin\u00eb. Tashm\u00eb kisha vendosur se e dija se \u00e7far\u00eb i kishte ndodhur gjysm\u00ebs judaike t\u00eb popullsis\u00eb mes viteve 1941 dhe 1943, por kur n\u00eb korrik t\u00eb vitit 1944 ushtria sovjetike mb\u00ebrriti p\u00ebr t\u00eb pushtuar qytetin, vet\u00ebm gjasht\u00eb jav\u00eb pas zbarkimit t\u00eb aleat\u00ebve n\u00eb Normandi, jo vet\u00ebm q\u00eb gjerman\u00ebt tashm\u00eb kishin ikur, por edhe gjysma tjet\u00ebr e popullsis\u00eb ishte zhdukur. T\u00eb gjith\u00eb kishin ikur n\u00eb nj\u00eb drejtim a n\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr, n\u00eb lindje ose n\u00eb per\u00ebndim, n\u00eb veri ose n\u00eb jug, k\u00ebshtu q\u00eb sovjetik\u00ebt pushtuan nj\u00eb qytet t\u00eb zbraz\u00ebt, nj\u00eb territor pa asgj\u00eb. Popullsia njer\u00ebzore ishte shp\u00ebrndar\u00eb n\u00eb t\u00eb kat\u00ebr er\u00ebrat dhe n\u00eb vend t\u00eb njer\u00ebzve qyteti banohej nga ujq\u00ebr, qindra, ndoshta mij\u00ebra ujq\u00ebr. E tmerrshme, mendova, nj\u00eb imazh q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsonte makthin m\u00eb t\u00eb keq, dhe papritur, si t\u00eb dal\u00eb nga nj\u00eb \u00ebnd\u00ebrr, m’u kujtua poema nga Eastern Front<\/em> e Georg Trakl, t\u00eb cil\u00ebn e kisha lexuar p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb pes\u00ebdhjet\u00eb vjet m\u00eb par\u00eb dhe pastaj vazhdoja ta rilexoja derisa e kisha m\u00ebsuar me zem\u00ebr dhe e kisha p\u00ebrkthyer p\u00ebr vete. Nj\u00eb poezi p\u00ebr Luft\u00ebn e Par\u00eb Bot\u00ebrore, shkruar n\u00eb 1914 n\u00eb Gr\u00f3dek, nj\u00eb qytet i Galicis\u00eb jo larg nga Stanislau, q\u00eb p\u00ebrfundon me strof\u00ebn:<\/p>\n Nj\u00eb shkret\u00ebri\u00eb e rrethuar nga tela rrethon qytetin.<\/em><\/p>\n Nga shkall\u00eb r\u00eb p\u00ebrgjakura H\u00ebna<\/em><\/p>\n Ndjek gra t\u00eb terrorizuara.<\/em><\/p>\n Ujq\u00ebr t\u00eb eg\u00ebr hyjn\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet portave. <\/em><\/p>\n Si ja b\u00ebnte t\u2019i njihte k\u00ebto ngjarje? \u2013 pyeta. Babai i tij, m\u00eb tha, babai i tij i kishte folur shum\u00eb her\u00eb dhe vazhdoi t\u00eb shpjegoj\u00eb se n\u00eb 1944 babai i tij kishte qen\u00eb nj\u00eb djal\u00eb pak m\u00eb shum\u00eb se 20 vje\u00e7ar dhe pasi sovjetik\u00ebt pat\u00ebn marr\u00eb kontrollin e Stanislau, t\u00eb ripag\u00ebzuar Stanislav, ishte rekrutuar n\u00eb nj\u00ebsti\u00eb e ushtris\u00eb s\u00eb ngarkuar p\u00ebr t\u00eb shfarosur ujqit. Kjo nd\u00ebrmarrje kishte k\u00ebrkuar jav\u00eb, ndoshta muaj, nuk e kujtoj mir\u00eb, dhe sapo Stanislav q\u00eb s\u00ebrish i gatsh\u00ebm p\u00ebr t\u2019u banuar nga qenie njer\u00ebzore, sovjetik\u00ebt e ripopulluan me ushtarak\u00eb dhe me familjet e tyre.<\/p>\n Shikoja sheshin p\u00ebrball\u00eb dhe k\u00ebrkoja ta imagjinoja n\u00eb ver\u00ebn e 1944, njer\u00ebzit q\u00eb sh\u00ebtisnin n\u00ebp\u00ebr rrug\u00ebt e tij dhe papritmas zhdukej, asgj\u00ebsohej, dhe m\u00eb pas filloja t\u00eb shikoja ujq\u00ebrit, dyzina ujq\u00ebrish t\u00eb l\u00ebshuar n\u00ebp\u00ebr shesh, duke l\u00ebvizur me kope t\u00eb vogla n\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb ushqimit n\u00eb qytetin e braktisur. Ujq\u00ebrit jan\u00eb apogjeu i ankthit, rezultati ekstrem i budallall\u00ebkut q\u00eb \u00e7on n\u00eb shkat\u00ebrrimet e luft\u00ebs, n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast 3 milion hebrenjt\u00eb e vrar\u00eb n\u00eb ato territore lindore t\u00eb p\u00ebrgjakura, bashk\u00eb me civil\u00eb, ushtar\u00eb t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb panum\u00ebrt religjionesh t\u00eb tjera dhe t\u00eb asnj\u00eb religjioni, dhe me mbarimin e masakr\u00ebs ujq\u00ebrit e egj\u00ebr hyjn\u00eb n\u00ebp\u00ebr portat e qytetit. Ujqit nuk jan\u00eb simbole t\u00eb luft\u00ebs, jan\u00eb pjella t\u00eb luft\u00ebs dhe aasaj q\u00eb lufta lufta sjell n\u00eb Tok\u00eb. Nuk kam dyshime se poeti mendonte t\u00eb m\u00eb tregonte nj\u00eb fakt t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb. P\u00ebr t\u00eb ujqit qen\u00eb reale dhe duke qen\u00eb se ma tregoi historin\u00eb me bindje t\u00eb plot\u00eb, i pranova edhe un\u00eb si real\u00eb. Natyrisht q\u00eb nuk i kishte par\u00eb ujqit me syt\u00eb e tij, por babai i tij po, dhe pse nj\u00eb baba duhet t\u2019i tregonte t\u00eb birit nj\u00eb histori t\u00eb k\u00ebsaj natyre q\u00eb nuk kishte qen\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb? M\u00eb von\u00eb at\u00eb pasdite, kur lash\u00eb Ivano-Frankivsk, isha i bindur se p\u00ebr nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr pasi rus\u00ebt kishin marr\u00eb kontrollin e Stanislav nga gjerman\u00ebt, ujqit qeverisnin qytetin. N\u00eb jav\u00ebt dhe n\u00eb muajt n\u00eb vazhdim b\u00ebra maksimumin q\u00eb ta hetoja m\u00eb thell\u00eb k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje. Fola me n\u00eb mike q\u00eb kishte kontakte me historian\u00eb t\u00eb Universitetit t\u00eb Leopolit (m\u00eb par\u00eb e njohur si Lvov, Lw\u00f3w dhe Lemberg), n\u00eb ve\u00e7anti nj\u00eb docente e specializuar n\u00eb historin\u00eb e rajonit, por n\u00eb asnj\u00eb prej k\u00ebrkimeve t\u00eb saj nuk ishte ndeshur me ujqit e Stanislav, dhe kur e shqyrtoi \u00e7\u00ebshtjen me m\u00eb shum\u00eb v\u00ebmendje nuk arriti t\u00eb gjente qoft\u00eb edhe nj\u00eb referim t\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr historin\u00eb q\u00eb m\u00eb kishte treguar poeti. Por arriti t\u00eb gjente nj\u00eb metrazh t\u00eb shkurt\u00ebr q\u00eb dokumenton kapjen e qytetit nga trupat sovjetike m\u00eb 27 korrik 1944 dhe, kur ma d\u00ebrgoi nj\u00eb video t\u00eb k\u00ebtij filmimi, e shikova i ulur n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn karrige q\u00eb jam tani.<\/p>\n 50 apo 100 ushtar\u00eb n\u00eb radh\u00eb marshuan drejt Stanislav, nd\u00ebrsa nj\u00eb turem\u00eb e vog\u00ebl qytetar\u00ebsh t\u00eb veshur dhe t\u00eb ushqyer mir\u00eb p\u00ebrsh\u00ebndeste ardhjen e tyre. Skena p\u00ebrs\u00ebritet nga nj\u00eb k\u00ebnd leht\u00ebsisht ndryshe, duke treguar t\u00eb nj\u00ebjtit 50 apo 100 ushtar\u00eb dhe t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn turm\u00eb t\u00eb veshur dhe t\u00eb ushqyer mir\u00eb. Filmi tregon pastaj imazhin e nj\u00eb ure t\u00eb r\u00ebn\u00eb dhe s\u00eb fundi, p\u00ebrpara se t\u00eb arrihej n\u00eb konkluzion, kthehet n\u00eb inkuadrimin fillestar t\u00eb ushtar\u00ebve dhe turm\u00ebs ekzaltuese. Ushtar\u00ebt mund t\u00eb kishin qen\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, por n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast silleshin si aktor\u00eb t\u00eb cil\u00ebve ju ishte k\u00ebrkuar q\u00eb t\u00eb interpretonin rolin e ushtar\u00ebve, pik\u00ebrisht si\u00e7 ndodhte p\u00ebr turm\u00ebn e ekzaltuar: po interpretonin role n\u00eb nj\u00eb film propagande t\u00eb pap\u00ebrfunduar dhe t\u00eb b\u00ebr\u00eb bashk\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb trashanike, i destinuar t\u00eb glorifikonte heroizimin dhe vler\u00ebn e Bashkimit Sovjetik. E kot\u00eb t\u00eb thuash se n\u00eb film nuk shfaqen ujqit. E gjitha kjo m\u00eb \u00e7on n\u00eb pik\u00ebn e nisjes dhe n\u00eb pyetjen q\u00eb nuk ka p\u00ebrgjigje: n\u00eb \u00e7far\u00eb t\u00eb pesosh nuk je i sigurt\u00eb n\u00ebse nj\u00eb fakt ishte i v\u00ebrtet\u00eb apo fals? N\u00eb munges\u00eb t\u00eb informacioneve q\u00eb mund ta konfirmojn\u00eb apo ta hedhin posht\u00eb historin\u00eb q\u00eb m\u00eb \u00ebsht\u00eb treguar, zgjedh t\u2019i besoj poetit dhe, q\u00eb ka pasur ose jo, zgjedh q\u00eb t\u2019i besoj pranis\u00eb s\u00eb ujq\u00ebve.<\/p>\n (Paul Auster p\u00ebr La Lettura<\/em>)<\/p>\n P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" N\u00eb 2017 u d\u00ebrgova t\u00eb merrja pjes\u00eb n\u00eb Pen International Congress n\u00eb Leopoli. Pranova p\u00ebr shum\u00eb ar\u00ebsye, nj\u00ebra prej t\u00eb cilave krejt\u00ebsisht personale. Gjyshi im lindi n\u00eb nj\u00eb qytet vet\u00ebm 2 or\u00eb n\u00eb jug t\u00eb Leopolit dhe nga aty emigroi n\u00eb Shtetet e Bashkuara rreth 1900. M\u00eb ofrohej k\u00ebshtu rasti q\u00eb t\u00eb vizitoja vendin q\u00eb …<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":8999,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8998"}],"collection":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8998"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8998\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8999"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8998"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8998"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8998"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}