{"id":61760,"date":"2023-10-25T08:13:16","date_gmt":"2023-10-25T08:13:16","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=61760"},"modified":"2023-10-25T08:13:16","modified_gmt":"2023-10-25T08:13:16","slug":"nje-shekull-nga-themelimi-i-republikes-turke","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/2023\/10\/25\/nje-shekull-nga-themelimi-i-republikes-turke\/","title":{"rendered":"Nj\u00eb shekull nga themelimi i Republik\u00ebs Turke"},"content":{"rendered":"<p><strong>Kuadri historik <\/strong><\/p>\n<p>E themeluar nga Mustafa Kemal, i quajtur Atat\u00fcrk, \u00abbabai i atdheut\u00bb, Republika Turke realizon k\u00ebt\u00eb vit 100 vite jet\u00eb institucionale. Ajo lindi mbi baz\u00ebn e traktateve nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe jo vet\u00ebm pas humbjes s\u00eb t\u00eb ashtuquajturave \u00abperandori t\u00eb Boshtit\u00bb (n\u00eb t\u00eb cilazt b\u00ebnte pjes\u00eb edhe ajo otomane) nga ana e vendeve t\u00eb Antant\u00ebs, n\u00eb p\u00ebrfundim t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore, q\u00eb kishte l\u00ebkundur asetet e vjetra t\u00eb fuqive t\u00eb m\u00ebdha perandorake multikomb\u00ebtare dhe multietnike. Ato qen\u00eb trash\u00ebgimia e nj\u00eb t\u00eb kaluare historike t\u00eb lavdishme, por tashm\u00eb prej koh\u00ebsh n\u00eb per\u00ebndim, me lindjen e shteteve komb\u00ebtare n\u00eb Europ\u00eb dhe me zhvillimin e teknologjis\u00eb moderne. Perandoria Osmane, nj\u00eb nd\u00ebr m\u00eb t\u00eb zgjeruarat deri n\u00eb at\u00eb moment, konsiderohej nga kancelarit\u00eb e shekullit t\u00eb XIX i \u00abs\u00ebmuri i vjet\u00ebr i Europ\u00ebs\u00bb dhe jetonte nj\u00eb moment krize si sociale, ashtu edhe ekonomike, pavar\u00ebsisht reformave institucionale t\u00eb paraqitura nga sulltan\u00eb t\u00eb iluminuar t\u00eb shekullit t\u00eb m\u00ebparsh\u00ebm (t\u00eb ashtuquajturat <em>Tanzimat<\/em>). Ajo mbahej n\u00eb jet\u00eb m\u00eb shum\u00eb nga rivalitetet midis fuqive t\u00eb m\u00ebdha koloniale \u2013 q\u00eb nuk arrinin t\u00eb binin dakord lidhur me ndarjen e territoreve t\u00eb saj ende t\u00eb m\u00ebdha (pjesa m\u00eb e madhe e Lindjes s\u00eb Mesme dhe tokat e Gjysm\u00ebh\u00ebn\u00ebs Pjellore) \u2013 q\u00eb nga dinamizmi politiko \u2013 ekonomik q\u00eb i jepte jet\u00eb k\u00ebtyre pjes\u00ebve t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb Perandoris\u00eb. Faktikisht, Turqia moderne lindi nga \u00abshp\u00ebrb\u00ebrja\u00bb e Perandoris\u00eb Osmane, p\u00ebr nga natyra e saj multietnike dhe multifetare, nga traktatet dhe nga impenjimet e marra nga Antanta gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Madhe, por sidomos edhe nga kurajoja dhe nga guximi i popullit turk dhe sidomos t\u00eb atyre q\u00eb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb organizoi rilindjen komb\u00ebtare, q\u00eb u rebelua me arm\u00eb ndaj vendimeve t\u00eb padrejta t\u00eb marra n\u00eb seli diplomatike, si n\u00eb Traktatin e S\u00e8vres t\u00eb vitit 1920. Faktikisht kjo kishte parcelizuar territorin e perandoris\u00eb midis fituesve, duke i l\u00ebn\u00eb Turqis\u00eb s\u00eb re vet\u00ebm rrafshnaltat lindore t\u00eb Anadollit.<\/p>\n<p>P\u00ebr ta kuptuar lindjen e Turqis\u00eb moderne \u00ebsht\u00eb e nevojshme n\u00eb planin historik ta lexosh n\u00eb drit\u00ebn e projektit, t\u00eb hartuar nga kancelarit\u00eb m\u00eb t\u00eb mira europiane, t\u00eb \u00abrisistemimit\u00bb, sipas gjeometrive variab\u00ebl dhe t\u00eb l\u00ebvizshme, t\u00eb Lindjes s\u00eb Mesme osmane, q\u00eb prej koh\u00ebsh kishte t\u00ebrhequr orekset e fuqive t\u00eb m\u00ebdha, sidomos t\u00eb Anglis\u00eb e t\u00eb Franc\u00ebs, por edhe t\u00eb Greqis\u00eb e Italis\u00eb, t\u00eb interesuar ndaj t\u00eb ashtuquajturave \u00abNgushtica\u00bb dhe ndaj brigjeve mesdhetare t\u00eb territoreve anadollase. Me pak fjal\u00eb, Turqia si shtet komb\u00ebtar lindi bashk\u00eb dhe n\u00eb konkurrenc\u00eb me zhvillimin shtet\u00ebror t\u00eb Lindjes s\u00eb Mesme moderne, i s\u00eb cil\u00ebs n\u00eb nj\u00eb far\u00eb m\u00ebnyre, n\u00eb mos tjet\u00ebr nga pik\u00ebpamja kronologjike, b\u00ebn pjes\u00eb. Shtetet europiane q\u00eb vun\u00eb n\u00eb fuqi traktatet e S\u00e8vres dhe dy t\u00eb Losanna konsideronin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb sip\u00ebrfaq\u00ebsore k\u00ebt\u00eb territor si nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb thjesht\u00eb t\u00eb rajonit mesdhetar. Edhe pse duhet kujtuar se turqit nuk jan\u00eb me etni dhe arabisht: faktikisht, megjith\u00ebse duke qen\u00eb islamist\u00eb sunit\u00eb, ata konsiderohen sidomos \u00abturq\u00bb dhe mburren se jan\u00eb trash\u00ebgimtar\u00eb jo t\u00eb popujve nomad\u00eb t\u00eb shkret\u00ebtir\u00ebs arabike, por t\u00eb luft\u00ebtar\u00ebve t\u00eb mrekulluesh\u00ebm selxhuk\u00eb, t\u00eb ardhur nga stepat e Azis\u00eb Qendrrore dhe pinjoj ushtar\u00ebsh t\u00eb lavdish\u00ebm dhe luft\u00ebtar\u00ebsh t\u00eb m\u00ebdhenj.<\/p>\n<p><strong>Perandoria Osmane dhe Lufta e Par\u00eb Bot\u00ebrore<\/strong><\/p>\n<p>Shp\u00ebrthimi i Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore e pa Perandorin\u00eb Osmane shum\u00eb t\u00eb dob\u00ebsuar si nj\u00eb planin ushtarak, ashtu edhe n\u00eb at\u00eb ekonomik dhe jasht\u00ebzakonisht ngurruese t\u00eb futej n\u00eb nj\u00eb luft\u00eb q\u00eb e konsideronte europiane dhe gjith\u00ebsesi jo t\u00eb veten. Me q\u00ebllim ju desh me ngurrim t\u00eb rreshtohej me perandorit\u00eb e Boshtit Qendror, sidomos me Gjermanin\u00eb, me t\u00eb cil\u00ebn kishte raporte t\u00eb konsoliduara prej koh\u00ebsh. Nj\u00eb zgjedhje q\u00eb rezultoi e gabuar dhe e d\u00ebnoi perandorin\u00eb me shkat\u00ebrrimin e plot\u00eb t\u00eb saj. N\u00eb 1918 sulltani \u2013 kalif u detyrua t\u00eb firmos\u00eb arm\u00ebpushimin e Mudros, me t\u00eb cilin Turqia dor\u00ebzohej dhe territoret e saj i pushtuan menj\u00ebher\u00eb nga fuqit\u00eb e Antant\u00ebs. Duhet kujtuar se qysh nga 1916 Franca dhe britania e Madhe kishin n\u00ebnshkruar nj\u00eb marr\u00ebveshje sekrete (Marr\u00ebveshja Sykes \u2013 Picot) lidhur me ndarjen e s\u00eb ashtuquajtur\u00ebs \u00abGjysm\u00ebh\u00ebna Pjellore\u00bb q\u00eb i p\u00ebrkiste perandoris\u00eb. Palestina, Iraku dhe Jordania, n\u00eb rast fitoreje t\u00eb Boshtit, do t\u2019u shkonin anglez\u00ebve, nd\u00ebrsa Siria e Libani Franc\u00ebs. Nj\u00eb marr\u00ebveshje e till\u00eb i shp\u00ebrnda m\u00eb pas n\u00eb 1917 nga bolshevik\u00ebt, me t\u00eb ardhur n\u00eb pushtet n\u00eb Rusi, dhe kjo krijoi jo pak kok\u00eb\u00e7arje n\u00eb territoret arabe, edhe pse qeveria e Londr\u00ebs, p\u00ebr t\u00eb luftuar Perandorin\u00eb Osmane, kishte lidhur aleanc\u00eb me Sherifin e Mek\u00ebs, Hussein al-Hashimi, duke i premtuar dinastis\u00eb s\u00eb tij dominimin e pjes\u00ebs m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb bot\u00ebs arabe, sidomos t\u00eb Siris\u00eb, q\u00eb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb ishte vendi m\u00eb i pasur dhe m\u00eb i mir\u00eborganizuar i Lindjes s\u00eb Mesme. Traktatet q\u00eb pasuan shembjen e Perandoris\u00eb Osmane t\u00eb dob\u00ebt gjuajt\u00ebn thuajse si n\u00eb let\u00ebr vendimet e Marr\u00ebveshjes Sykes \u2013 Picot. K\u00ebshtu, n\u00eb 1920 Franca pushtoi Sirin\u00eb (nd\u00ebrkoh\u00eb e pushtuar nga Faysal, djali i madh i Hussein) dhe e mundi pretendentin e ri hashemit, pa mundur Londra t\u00eb l\u00ebvizte as gishtin p\u00ebr ta mbrojtur. Kujtojm\u00eb se nd\u00ebrsa Franca aplikoi form\u00ebn republikane shtet\u00ebrore n\u00eb territoret ku mori mandatin, Britania e Madhe preferoi t\u00eb aplikoj\u00eb form\u00ebn monarkike n\u00eb territoret q\u00eb i qen\u00eb caktuar, me p\u00ebrjashtim t\u00eb Palestin\u00ebs. Pas shp\u00ebrb\u00ebrjes s\u00eb Perandoris\u00eb Omnane, Lindja e Mesme ishte b\u00ebr\u00eb nj\u00eb \u00abliqen europian\u00bb. Vet\u00ebm 6 shtete mund\u00ebn n\u00eb fund t\u00eb 1923 t\u00eb deklaroheshin jokolonial\u00eb dhe t\u00eb pavarur: Turqia, Irani, Izraeli, Arabia Saudite, Jemeni i Veriut dhe Afganistani.<\/p>\n<p>Dy popuj q\u00eb jetuan n\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb ngjarje t\u00eb ndryshme: armen\u00ebt dhe kurd\u00ebt. Traktati i S\u00e8vres kishte parashikuar krijimin e nj\u00eb shteti armen, t\u00eb p\u00ebrq\u00ebndruar mbi qytetin Erzurum, dhe t\u00eb nj\u00eb shteti kurd. Komuniteti armen n\u00eb 1915 kishte p\u00ebsuar genocidin e par\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb XX dhe njohja e tij i q\u00ebndronte shum\u00eb pas zemre vendeve t\u00eb ndryshme europiane. Fatkeq\u00ebsisht, n\u00eb vjesht\u00ebn e 1922 territori u pushtua si nga rus\u00ebt, ashtu edhe nga turqit, q\u00eb i gllab\u00ebruan realitet e reja shtet\u00ebrore. P\u00ebr sa i p\u00ebrket shtetit t\u00eb parashikuar shtetit kurd (Kurdistani), prej ndodhive t\u00eb pasuara ndaj formimit t\u00eb shtetit turk, nuk e pa kurr\u00eb drit\u00ebn. N\u00eb realitet, \u00abn\u00eb Lindje t\u00eb Mesme ka pasur pak shtete (t\u00eb varur nga fuqit\u00eb europiane) dhe shum\u00eb popuj me aspirata vet\u00ebvendosjeje\u00bb. Megjith\u00eb premtimeve t\u00eb b\u00ebra n\u00eb S\u00e8vres, komunitetet kurde qysh at\u00ebhere u shp\u00ebrndan\u00eb n\u00eb vende t\u00eb ndryshme: Turqi, Irak, Siri dhe Iran. Pasojat e nj\u00eb shp\u00ebrb\u00ebrjeje t\u00eb till\u00eb jan\u00eb akoma sot shkak kontrastesh dhe luft\u00ebrash shum\u00eb t\u00eb dhunshme n\u00eb Siri e n\u00eb Turqi. Kurd\u00ebt, aleat\u00eb t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara, n\u00eb luft\u00ebn siriane kan\u00eb pasur merit\u00ebn q\u00eb kan\u00eb luftuar dhe ndaluar ISIS n\u00eb Kobane, iduke ia dob\u00ebsuar avancimin dhe duke kontribuar n\u00eb humbjen e tij. Per\u00ebndimi i deytrohet shum\u00eb atyre, pavar\u00ebsisht se Erdo\u011fan i konsideron luft\u00ebtar\u00ebt e tij si terrorist\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u2019i kuptuar karakteristikat e zhvillimit politik t\u00eb Lindjes s\u00eb Mesme dhe, p\u00ebr pasoj\u00eb, t\u00eb Turqis\u00eb moderne duhen marr\u00eb n\u00eb konsiderat\u00eb ve\u00e7antit\u00eb e formave t\u00eb shtetit q\u00eb kan\u00eb lindur nga asetet institucionale dhe t\u00eb pushtetit q\u00eb kan\u00eb pasuar Luft\u00ebn e Madhe. At\u00eb paraqesin n\u00eb thelb tre karakteristika:<\/p>\n<p><em>1) <\/em>origjina past\u00ebrtisht per\u00ebndimore e form\u00ebs s\u00eb shtetit t\u00eb adoptuar. Shtetet jan\u00eb krijuar sipas modelit t\u00eb shtetit mbizot\u00ebrues n\u00eb Europ\u00eb qysh nga mesi i \u2018800. Kjo ka prodhuar \u00abidentifikimin e shtetit si institucion t\u00eb huaj ndaj kultur\u00ebs vendore, dometh\u00ebn\u00eb nuk e ka krijuar at\u00eb identifikim midis shtetit dhe kombit q\u00eb \u00ebsht\u00eb premisa e lindjes s\u00eb shteteve moderne\u00bb.<\/p>\n<p><em>2) <\/em>duhet kujtuar se n\u00eb shum\u00eb shtete t\u00eb Lindjes s\u00eb Mesme nuk ekzistonin as kombet n\u00eb kuptimin europian t\u00eb fjal\u00ebs: \u00e7do shtet mikpriste n\u00eb vet\u00ebvete nj\u00eb mozaik komunitetesh etniko \u2013 fetare, bashk\u00ebjetesa paq\u00ebsore e t\u00eb cilin sigurohej nga i ashtuquajturi \u00absistem i lasht\u00eb i mileteve\u00bb, q\u00eb i impononte komunitetit pesha ekonomike n\u00eb kombim t\u00eb mbrojtjes nga ana e autoriteteve.<\/p>\n<p><em>3) <\/em>n\u00eb Lindje t\u00eb Mesme forma e shtetit \u00ebsht\u00eb forcuar progresivisht sidomos n\u00eb ndjenj\u00ebn e \u00abushtrimit t\u00eb pushtetit\u00bb, n\u00eb kurriz t\u00eb funksionit t\u00eb tij t\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsimit t\u00eb nevojave dhe aspiratave t\u00eb kolektivitetit. K\u00ebshtu, shteti \u00ab\u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb zoti i politik\u00ebs, qendra e vetme e v\u00ebrtet\u00eb e pushtetit, e pakund\u00ebrshtuar: mjaftonte vet\u00ebm ta zot\u00ebroje me forc\u00eb\u00bb. Islami, q\u00eb dominonte n\u00eb k\u00ebto vende, p\u00ebr nga natyra e qet\u00eb e tij ka qen\u00eb thuajse gjithmon\u00eb nga ana e autokrat\u00ebve, p\u00ebrve\u00e7se n\u00eb rastet ku k\u00ebto kan\u00eb imponuar forca per\u00ebndimore t\u00eb papajtueshme me tradit\u00ebn fetare, si\u00e7 ka ndodhur n\u00eb epok\u00ebn kemaliste n\u00eb Turqi.<\/p>\n<p><strong>\u00c7\u00ebshtja armene dhe kristian\u00ebt n\u00eb shtetin e ri komb\u00ebtar turk<\/strong><\/p>\n<p>Duke filluar nga shp\u00ebrb\u00ebrja e Perandoris\u00eb Osmane p\u00ebr komunitetet kristiane banore n\u00eb zon\u00eb u profilua nj\u00eb situat\u00eb krejt\u00ebsisht e re, m\u00eb pak avantazhuese, e mbrujtur nga sistemi i lasht\u00eb i mileteve. N\u00eb Turqi procesi i formimit t\u00eb shtetit komb\u00ebtar, bazuar mbi identitetin turk, \u00e7oi n\u00eb p\u00ebrjashtimin e kristian\u00ebve nga shteti i ri. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, identifikimi i konceptit t\u00eb kombit me p\u00ebrkat\u00ebsin\u00eb fetare, sipas sistemit t\u00eb mileteve, e lidhi identitetin turk me at\u00eb mysliman, duke i diskriminuar p\u00ebrkat\u00ebsit\u00eb fetare t\u00eb tjera. Ideologjia e Turqve t\u00eb Rinj, n\u00eb pushtet nga 1908, mb\u00ebshtetej mbi nj\u00eb nacionaliz\u00ebm imperialist, q\u00eb megjith\u00ebse duke u frym\u00ebzuar nga modele per\u00ebndimore t\u00eb mark\u00ebs liberale, me kalimin e koh\u00ebs kishte marr\u00eb tipare haptazi autoritare. N\u00eb fillim, ata qen\u00eb m\u00eb shum\u00eb otomanist\u00eb sesa nacionalist\u00eb, \u00abnga momenti q\u00eb politika e tyre ishte e orientuar kryesisht nga shp\u00ebtimi i shtetit perandorak, i konsideruar si instrumenti kryesor p\u00ebr modernizimin e shoq\u00ebris\u00eb osmane\u00bb. Qeveria e re shum\u00eb shpejt hyri n\u00eb konflikt me disa sektor\u00eb t\u00eb bot\u00ebs politike armene, sidomos me at\u00eb m\u00eb t\u00eb ndjesh\u00ebm ndaj ideve socialiste, q\u00eb k\u00ebrkonte pavar\u00ebsin\u00eb apo autonomin\u00eb e rajonit t\u00eb banuar nga shumica armene, ashtu si\u00e7 kishte ndodhur p\u00ebr kombet e tjera. Tani, nd\u00ebrsa shk\u00ebputja e zon\u00ebs arabe dhe ballkanike nga perandoria mund t\u00eb tolerohej, pasi k\u00ebti nuk qen\u00eb ngusht\u00ebsisht t\u00eb lidhura me asetin e ri politiko \u2013 institucional q\u00eb po krijohej, autonomia e nj\u00eb pjese t\u00eb zon\u00ebs anadollase, me shumic\u00eb armene, do t\u00eb shkpuste nj\u00eb perje t\u00eb padurueshme t\u00eb territorit komb\u00ebtar, i reduktuar fuqish\u00ebm tashm\u00eb, aq m\u00eb shum\u00eb q\u00eb rivendikimet armene mb\u00ebshteteshin nga Rusia, q\u00eb synonte ta zgjeronte territorin e vet n\u00eb kurriz t\u00eb Turqis\u00eb. K\u00ebshtu komuniteti armen, tradicionalisht i konsideruar mileti m\u00eb besnik ndaj Port\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb, u perceptua si nj\u00eb rrezik p\u00ebr krijimin e shtetit unitar turk, nj\u00eb lloj kolone e pest\u00eb n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb armikut rus, antagoniste shekullare e osman\u00ebve.<\/p>\n<p>Rasti p\u00ebr zgjidhjen nj\u00eb her\u00eb e p\u00ebrgjithmon\u00eb problemin e \u00abk\u00ebrc\u00ebnimit armen\u00bb ju ofrua qeveris\u00eb nacionaliste nga gjendja e luft\u00ebs n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn dergjej Europa duke filluar nga 1915. Gepncidi i armen\u00ebve u zbatua si me trupat e rregullta, ashtu edhe duke nxitur kund\u00ebr tyre tribut\u00eb kurde dhe \u00e7erkeze, armiq tradicional\u00eb t\u00eb komuniteteve kristiane, duke i apeluar \u00abluft\u00ebs s\u00eb shenjt\u00eb\u00bb, xhihadit, kund\u00ebr t\u00eb pabes\u00ebve kristian\u00eb. Drejtimi nga xhihadi dhe nga motivimi fetar nga ana e nj\u00eb qeverie \u2013 asaj t\u00eb Turqve t\u00eb Rinj \u2013 q\u00eb paraqitej si laik dhe indiferent ndaj problematikave me natyr\u00eb fetare qe past\u00ebrtisht instrumental dhe i finalizuar p\u00ebr t\u00eb nxitur raprezaljet e popullsive myslimane kund\u00ebr kristian\u00ebve, t\u00eb perceptuara zashm\u00eb si armiq t\u00eb pamposhtur t\u00eb rendit t\u00eb ri \u00abpanturk\u00bb. Historian\u00ebt llogarisin se kryengritja kund\u00ebr armen\u00ebve i kushtoi jet\u00ebn rreth 1.5 milioni njer\u00ebzve.<\/p>\n<p>Dekada 1912 \u2013 1922 pa t\u00eb konsumohej n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb dramatike, gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore, kriz\u00ebn e bashkjetes\u00ebs dhe t\u00eb pluralizmit t\u00eb eksperimentuar osman. N\u00eb k\u00ebto vite komponentet e konsideruara t\u00eb papajtueshme, p\u00ebr motive etniko \u2013 fetare me unitetin e perandoris\u00eb u p\u00ebrjashtuan apo u eliminuan forc\u00ebrisht n\u00ebp\u00ebrmjet masakrave apo genocideve. Gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Madhe dhe n\u00eb pasuesen luft\u00eb patriotike t\u00eb kryer nga Turqit e Rinj \u00abu realizua asgj\u00ebsimi thuajse total i komuniteteve kristiane anadollase \u2013 armen\u00eb, asir\u00eb, kaldeas \u2013 u zbatua edhe asimilimi i detyruar i atyre komuniteteve myslimane, si puna e kurd\u00ebve, t\u00eb konsideruara pak besnike kundrejt shtetit\u00bb. N\u00eb thuajse indiferenc\u00ebn e kancelarive europiane, t\u00eb preokupuar p\u00ebr zhvillimet e luft\u00ebs n\u00eb zhvillim dhe tep\u00ebr t\u00eb etura p\u00ebr ta qendisur sistemin e aleancave, u konsumua n\u00eb prej masakrave tragjike t\u00eb shekullit t\u00eb XX, q\u00eb fatkeq\u00ebsisht p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb njohur apo \u00ebsht\u00eb reduktuar. Bashk\u00eb me armen\u00ebt, edhe kristian\u00ebt e rr\u00ebfimit greko \u2013 ortodoks u p\u00ebrzun\u00eb, megjith\u00ebse me modalitete t\u00eb ndryshme, nga Turqia e re, q\u00eb mbahej si laike dhe e interesuar t\u00eb mbante raporte t\u00eb mira me fuqit\u00eb per\u00ebndimore. N\u00eb 1922, me fundin e luft\u00ebs greko \u2013 turke, duke qen\u00eb se e kishte fituar konfliktin, qeveria turke p\u00ebrcaktoi n\u00eb traktativat e paqes, me marr\u00ebveshje me fuqit\u00eb per\u00ebndimore, q\u00eb t\u00eb zbatohej nj\u00eb shk\u00ebmbim popullsish\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr shum\u00eb greko \u2013 ortodoks\u00eb u detyruan ta l\u00ebn\u00eb Turqin\u00eb, q\u00eb e konsideronin si tok\u00ebn e tyre, dhe t\u00eb instaloheshin n\u00eb territorin grek, t\u00eb cil\u00ebs nuk i njihnin as gjuh\u00ebn. Llogaritet se 35.000 mysliman\u00eb grek\u00eb u transferuan n\u00eb Turqi dhe se 1.25 milion kristian\u00eb greko \u2013 ortodoks\u00eb i deportuan n\u00eb territorin grek. Duhet mbajtur parasysh se n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, si p\u00ebr turqit grek\u00eb, b\u00ebhej fjal\u00eb p\u00ebr popullsi t\u00ebr\u00ebsisht t\u00eb turqizuara dhe se p\u00ebrz\u00ebnia e tyre nga trupi i ri shtet\u00ebror u vendos vet\u00ebm p\u00ebr motive t\u00eb natyr\u00ebs kulturore \u2013 religjoze: sistemi i lasht\u00eb i mileteve vazhdonte akoma t\u00eb diktonte ligj.<\/p>\n<p>Eksodi i grek\u00ebve nga Azia e Vog\u00ebl qe preludi i tragjedis\u00eb s\u00eb Smirne. I pushtuar nga turqit n\u00eb shtatorin e 1922, qyteti u pla\u00e7kit, u shkat\u00ebrrua dhe m\u00eb pas ju vu flaka. \u00abP\u00ebr disa dit\u00eb qyteti mbeti pre e nj\u00eb zinxhiri t\u00eb \u00e7frenuar dhunash q\u00eb nuk kurseu asgj\u00eb, derisa flak\u00ebt e nj\u00eb djegie t\u00eb madhe i p\u00ebrfshin\u00eb p\u00ebr 4 dit\u00eb at\u00eb q\u00eb mbetej nga lagjet e martirizuara\u00bb. Prandaj n\u00eb Turqi procesi i krijimit t\u00eb shtetit komb\u00ebtar u zbatua duke shkat\u00ebrruar sistemin e vjet\u00ebr t\u00eb bashk\u00ebjetes\u00ebs midis rr\u00ebfimeve t\u00eb ndryshme religjoze dhe etnike q\u00eb kishte karakterizuar periudh\u00ebn e gjat\u00eb t\u00eb dominimit osman. Ky model me elita t\u00eb reja politike u konsiderua i papajtuesh\u00ebm me idet\u00eb liberale dhe me ideologjit\u00eb nacionaliste q\u00eb ata kishin m\u00ebsuar n\u00ebp\u00ebr universitete dhe n\u00eb sallonet e kryeqyteteve europiane. Kjo shkat\u00ebrroi edhe \u00ebnd\u00ebrr\u00ebn e Megaliides\u00eb, por ajo q\u00eb per\u00ebndoi qe sidomos nj\u00eb histori e gjat\u00eb bashk\u00ebjetese midis popujsh dhe qytet\u00ebrimesh. Kufijt\u00eb e rinj t\u00eb Turqis\u00eb moderne, pavar\u00ebsisht deklarimeve parimore t\u00eb themeluesve t\u00eb saj, u hoq\u00ebn sipas kritereve etniko \u2013 religjoze dhe jo mbi baz\u00ebn e identiteteve komb\u00ebtare dhe t\u00eb kulturave q\u00eb qen\u00eb krijuar prej shekujsh n\u00eb k\u00ebto territore. Shteti i ri lind\u00ebte k\u00ebsht\u00eb i ripastruar nga elementi joturk dhe jomysliman: masakrat dhe deportimet e armen\u00ebve, edhe pse t\u00eb justifikuara nga osman\u00ebt p\u00ebr t\u00eb mbytur pretendimet indipendentiste armene, qen\u00eb frut i ideve nacionaliste t\u00eb osman\u00ebve brenda perandoris\u00eb s\u00eb lasht\u00eb, q\u00eb dikur kishte eksperimentuar toleranc\u00ebn dhe respektin e pluralizmit kulturor e religjoz.<\/p>\n<p>Akti i lindjes s\u00eb Turqis\u00eb mund t\u00eb zbritet n\u00eb pranver\u00ebn e 1920, kur Mustafa Kemal dhe nj\u00eb grup oficer\u00ebsh t\u00eb lart\u00eb, q\u00eb n\u00eb rinin\u00eb e tyre kishin miratuar n\u00eb partin\u00eb progresiste e Turqve t\u00eb Rinj, vendos\u00ebn t\u00eb mos pranojn\u00eb arm\u00ebpushimin posht\u00ebrues t\u00eb Mudros, me t\u00eb cilin sulltani i ishte dor\u00ebzuar fuqive t\u00eb Antant\u00ebs n\u00eb 1918, duke shpresuar t\u00eb sigurojn\u00eb p\u00ebr vete mbrojtje dhe disa benefite. N\u00eb fundin e konfliktit, fuqit\u00eb e Antant\u00ebs e pushtuan Stambollin dhe vun\u00eb n\u00ebn mbik\u00ebqyrje sulltanin \u2013 kalif. Qeveria n\u00eb 1920 firmosi Traktatin e S\u00e8vres, q\u00eb \u00abshp\u00ebrb\u00ebnte\u00bb Perandorin\u00eb Osmane, duke i ndar\u00eb rajonet e ashtuquajtura \u00abturke\u00bb nga t\u00eb tjerat. Rajonet e Anadollit Per\u00ebndimor u ndan\u00eb n\u00eb zona me influenc\u00eb greke (rajoni i Smirne dhe i Edirne), italiane (qyteti i Antalya) dhe franceze (Cilicia). Kurse ngushticat ju n\u00ebnshtruan nj\u00eb regjimi kontrolli nd\u00ebrkomb\u00ebtar. T\u00eb gjith\u00eb k\u00ebto kombe, n\u00eb mas\u00eb t\u00eb ndryshme, d\u00ebrguan forca pushtimi, por Greqia avancoi k\u00ebrkesa t\u00eb konsideruara edhe nga aleat\u00ebt e tjer\u00eb patjet\u00ebr t\u00eb tepruara, t\u00eb frym\u00ebzuar nga Megaliideja, q\u00eb synonte t\u00eb bashkonte n\u00eb nj\u00eb atdhe t\u00eb gjith\u00eb grek\u00ebt, nga ishujt e Mesdheut deri n\u00eb Detin e Zi, \u00abduke rigjelb\u00ebruar n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb koh\u00ebt e mira t\u00eb Perandoris\u00eb Bizantine\u00bb. Avancoi deri ideja e pushtimit t\u00eb Stambollit.<\/p>\n<p>K\u00ebto ambicie ju duk\u00ebn t\u00eb papranueshme shum\u00eb turqve, por jo sulltanit, i cili shpresonte t\u00eb rikishte nga ang\u00ebez\u00ebt kontrollin e Stambollit dhe t\u00eb nj\u00eb pjese t\u00eb Anadollit. N\u00eb k\u00ebt\u00eb territor, jo subjekt ndaj dominimit t\u00eb huaj, u krijuan t\u00eb ashtuquajturat \u00abKomitete p\u00ebr Mbrojtjen e t\u00eb Drejtave\u00bb, q\u00eb propozoheshin t\u00eb organizonin rezistenc\u00ebn kund\u00ebr t\u00eb huajve. P\u00ebr g\u00eb rivendour rendin u d\u00ebrgua misioni nga qeveria e Stambollit gjenerali Mustafa Kemal, q\u00eb kishte fituar fam\u00ebn e komandantit t\u00eb pamposhtur pas betej\u00ebs s\u00eb famshme t\u00eb Gallipoli n\u00eb 1915. Sipas fuqive t\u00eb Antant\u00ebs, n\u00eb fillimin e konfliktit kjo p\u00ebrplasje p\u00ebr kontrollin e ngushticave do t\u00eb duhej t\u2019ju shkaktonte osman\u00ebve nj\u00eb humbje t\u00eb bujshme, n\u00eb vijim t\u00eb s\u00eb cil\u00ebs do t\u00eb fusnin n\u00eb dor\u00eb Stambollin, duke e nxjerr\u00eb jasht\u00eb loje Port\u00ebn e Lart\u00eb. Por gj\u00ebrat shkuan ndryshe. Beteja q\u00eb duhej t\u00eb ishte nj\u00eb blic u transformua n\u00eb nj\u00eb luft\u00eb llogoresh nd\u00ebr m\u00eb mizoret e Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore. N\u00eb k\u00ebt\u00eb pasqyr\u00eb deti ra midis 40% dhe 50% e forcave britanike, franceze, neozelandeze dhe osmane t\u00eb impenjuara n\u00eb aksion (vdiq\u00ebn rreth 75000 ushtar\u00eb). N\u00eb fund osman\u00ebt fituan dhe gjenerali Kemal u b\u00eb nj\u00eb hero komb\u00ebtar. Por n\u00eb harkun e pak kohe forcat e Antant\u00ebs e mund\u00ebn ushtrin\u00eb e sulltanit dhe pushtuan kryeqytetin.<\/p>\n<p>Duke u rikthyer n\u00eb ngjarjet e 1920, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb abrogonte komitetet, si\u00e7 i ishte k\u00ebrkuar, Kemal u vendos n\u00eb krye t\u00eb rebelimit. Me nj\u00eb luft\u00eb t\u00eb p\u00ebrgjakshme, t\u00eb zgjatur dy vite, i p\u00ebrzuri trupat e huaja nga Anadolli Per\u00ebndimor, duke pushtuar k\u00ebshtu t\u00eb gjith\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn tradicionalisht turke dhe udh\u00ebhoqi, si luft\u00ebtar dhe si shtetar, procesin e krijimit t\u00eb Republik\u00ebs Turke. Duke filluar nga prilli i 1921 trupat e Kemal filluan t\u00eb fitojn\u00eb ndaj grek\u00ebve. Beteja vendimtare u luftua n\u00eb Sakarya m\u00eb 24 gusht, kur ushtria turke vuri n\u00eb ndjekje at\u00eb greke; menj\u00ebher\u00eb m\u00eb pas, jo pa gjakderdhje, qyteti i Smirne u rimor (9 shtator 1922). Rilindja e fuqis\u00eb turke i shtyu italian\u00ebt ta braktisnin rajonin e Antalya; nj\u00eblloj vepruan edhe francez\u00ebt n\u00eb Cilicia. Pas k\u00ebtyre fakteve, n\u00eb n\u00ebntorin e 1922 nj\u00eb Asamble e Madhe Komb\u00ebtare shpalli r\u00ebnien e sulltanatit, duke afirmuar se nga ky moment e prapa sovraniteti do t\u2019i p\u00ebrkiste vet\u00ebm kombit, por e la n\u00eb jet\u00eb kalifatin, megjithat\u00eb i npnkuptuar vet\u00ebm n\u00eb sensin shpirt\u00ebror. Sulltani i fundit osman, Mehmedi i VI \u00abVahded-din\u00bb, duke hipur n\u00eb bordin e nj\u00eb anijeje lufte angleze, u konsiderua i r\u00ebn\u00eb dhe u shpall kalif i ri kush\u00ebriri i tij Abdul \u2013 Megid.<\/p>\n<p>Traktati i Losanna i 24 korrikut t\u00eb 1923 e njohu n\u00eb planin nd\u00ebrkomb\u00ebtar Republik\u00ebn e re Turke. M\u00eb pas ajo u shpal zyrtarisht m\u00eb 29 tetor 1923 \u2013 nj\u00eb vit pas abrogimit t\u00eb sulltanatit dhe n\u00eb p\u00ebrputhje me ligjin e janarit 1922 \u2013 nga Asambleja e Madhe Komb\u00ebtare, q\u00eb e shpallte Ankaran\u00eb kryeqytetin e ri t\u00eb saj. Tani, nj\u00eb republik\u00eb laike dhe sovrane v\u00ebshtir\u00eb se mund ta mir\u00ebpriste n\u00eb gjirin e saj nj\u00eb kalif, p\u00ebr sa funksionet e tij qen\u00eb vet\u00ebm religjoze dhe rituale. K\u00ebshtu, m\u00eb 3 mars 1924 Asambleja miratoi rezolut\u00ebn q\u00eb abrogonte kalifatin dhe ndalonte nga territori i saj t\u00eb gjith\u00eb an\u00ebtar\u00ebt e dinastis\u00eb sulltanore. Ishte fundi i institucionit m\u00eb t\u00eb lasht\u00eb e m\u00eb t\u00eb nderuar politik t\u00eb islamit. Ky fakt pati pasoja t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb bot\u00ebn islamike. N\u00eb disa vende, si Egjipti, u mendua edhe t\u00eb rind\u00ebrtohej institucioni i lasht\u00eb q\u00eb garantonte unitetin politik t\u00eb besimtar\u00ebve. Sigurisht, korrentet islamiste q\u00eb u afirmuan duke filluar nga ajo periudh\u00eb e kishin nj\u00eb projekt t\u00eb till\u00eb. S\u00eb fundi, Traktati i Losanna (1923) i dha fund si luft\u00ebs s\u00eb shp\u00ebrthyer n\u00eb 1914 n\u00eb Lindje t\u00eb Mesme (n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore), ashtu edhe asaj t\u00eb m\u00ebpasme greko \u2013 turke t\u00eb 1919 \u2013 1922. Kjo k\u00ebrkohej nga marr\u00ebveshja e n\u00ebnshkruar midis pal\u00ebve (Anglis\u00eb, Franc\u00ebs dhe Italis\u00eb nga nj\u00ebra an\u00eb dhe Turqis\u00eb s\u00eb re nga ana tjet\u00ebr). Megjithat\u00eb, p\u00ebr aspekte t\u00eb ndryshme, ky traktat la nj\u00eb trash\u00ebgimi negative, q\u00eb qysh nga ky moment e prapa do t\u00eb sh\u00ebnonte bot\u00ebn e marr\u00ebdh\u00ebnieve nd\u00ebrkomb\u00ebtare, \u00abduke i v\u00ebn\u00eb vul\u00ebn e ligjshm\u00ebris\u00eb heqjes nga hartat gjeografike t\u00eb shtetit armen, t\u00eb p\u00ebrcaktuar nga Traktati i S\u00e8vres\u00bb.<\/p>\n<p>P\u00ebr motive politike, fuqit\u00eb e m\u00ebdha e harruan impenjimin e marr\u00eb gjat\u00eb konfliktit p\u00ebr t\u00eb ndihmuar t\u00eb mbijetuarit e genocidit armen, duke u ndihmuar t\u00eb ktheheshin n\u00eb tok\u00ebn e tyre dhe t\u00eb nd\u00ebrtonin shtetin e tyre. fuqit\u00eb europiane e pranishme n\u00eb Losanna refuzuan t\u00eb prisnin nj\u00eb delegacion armen n\u00eb tryez\u00eb e traktativave, \u00abpasi q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuesit turq e kishin b\u00ebr\u00eb t\u00eb qart\u00eb se, sikur t\u00eb k\u00ebmb\u00ebngulej lidhur me \u00e7\u00ebshtjen, do t\u00eb largoheshin\u00bb. N\u00eb traktat termat \u00abarmen\u00eb\u00bb dhe \u00abArmeni\u00bb nuk u shfaq\u00ebn aspak: nj\u00eb zgjedhje kjo q\u00eb legjitimoi fshirjen e heshtur t\u00eb popullit armen nga i gjith\u00eb Anadolli. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, Traktati i Losanna rezultoi negativ edhe p\u00ebr prestigjin e Lidhjes s\u00eb Kombeve. Shk\u00ebmbimi i detyruar i popullsive, i vendosur m\u00eb 30 janar 1923, evidentoi dob\u00ebsit\u00eb e m\u00ebdha t\u00eb institucionit t\u00eb ri nd\u00ebrkomb\u00ebtar n\u00eb mbrojtje t\u00eb pakicave. Vendimi u mor n\u00eb marr\u00ebveshje midis dy pal\u00ebve t\u00eb p\u00ebrfshira n\u00eb transferimin e detyruar, dometh\u00ebn\u00eb t\u00eb Turqis\u00eb (q\u00eb nuk ishte pjes\u00eb e Lidhjes s\u00eb Kombeve) dhe t\u00eb Greqis\u00eb (q\u00eb ishte pjes\u00eb e saj). Organizata nd\u00ebrkomb\u00ebtare nuk pati as forc\u00ebn, as vullnetin p\u00ebr t\u2019ju kund\u00ebrv\u00ebn\u00eb nj\u00eb vendimi t\u00eb till\u00eb, q\u00eb e shkelte hapur statusin themelues t\u00eb saj. Sipas mbrojt\u00ebsve t\u00eb projektit, ky ishte \u00e7mimi q\u00eb n\u00eb at\u00eb moment duhet t\u00eb paguhej p\u00ebr t\u00eb shp\u00ebtuar jet\u00eb njer\u00ebzore, megjith\u00ebse kjo sillte shkeljen e t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut, sidomos t\u00eb atyre si n\u00eb Greqi, ashtu edhe n\u00eb Turqi, q\u00eb nuk donin t\u2019i braktisnin sht\u00ebpit\u00eb e tyre dhe t\u00eb cil\u00ebve nuk ju lejua t\u00eb shpreheshin lidhur me k\u00ebt\u00eb.<\/p>\n<p><strong>Republika kemaliste<\/strong><\/p>\n<p>Kemal nuk qe vet\u00ebm nj\u00eb gjeneral i shquar, por edhe nj\u00eb shtetar i aft\u00eb. N\u00eb realitet qe ai q\u00eb krijoi Republik\u00ebn Turke, q\u00eb e pati qysh nga origjina gjurm\u00ebn e mendimit politik dhe dizajnit strategjik t\u00eb tij. Ashtu si Turqit e Rinj (i t\u00eb cil\u00ebve ishte pjes\u00eb), ai ishte nj\u00eb oksidentalist i bindur. N\u00eb ndryshim nga islamist\u00ebt moderne, p\u00ebr shembull egjiptian\u00ebt, q\u00eb k\u00ebrkonin nj\u00eb kompromis midis islamit dhe modernizmit, ai dhe ndjek\u00ebsit e tij k\u00ebrkuan t\u00eb imponojn\u00eb nj\u00eb model shteti direkt t\u00eb ndryshuar nga p\u00ebrvoja per\u00ebndimore, sidomos franceze. Kemal e transferoi kryeqytetin e shtetit t\u00eb ri, q\u00eb e donte republikan dhe laik, nga Stambolli, tep\u00ebr i lidhur me t\u00eb kaluar\u00ebn osmane, n\u00eb Ankaran\u00eb moderne. N\u00eb Lindje t\u00eb Mesme kushtetuta turke \u00ebsht\u00eb unikja q\u00eb nuk i referohet asnj\u00eb besimi fetar shtet\u00ebror. Me p\u00ebrjashtim t\u00eb monarkive t\u00eb Gadishullit Arabik dhe Iranit, t\u00eb gjitha kushtetutat e shteteve moderne arabe i referohen islamit si burim t\u00eb drejte dhe si religjon i shumic\u00ebs s\u00eb popullsis\u00eb. Nga k\u00ebtu pushteti i shtetit p\u00ebr t\u00eb mbik\u00ebqyrur t\u00eb gjitha veprat (xhami, medrese dhe organizata bamir\u00ebsie) q\u00eb i p\u00ebrkasin ushtrimit t\u00eb kultit. Nuk \u00ebsht\u00eb k\u00ebshtu n\u00eb Turqi, ku Kemal i pezulloi t\u00eb gjith\u00eb nj\u00eb seri rendesh religjoze sufi (p\u00ebrve\u00e7 dervish\u00ebve t\u00eb Konya), gjykatat islamike dhe pasurit\u00eb, si edhe trash\u00ebgimit\u00eb e shumta fetare. Besimi fetar, sipas mendimit t\u00eb tij, duhej t\u00eb degdisej n\u00eb nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb private dhe t\u00eb zhdukej (sipas modelit francez) nga ajo publike. Ai adoptoi nj\u00eb kalendar per\u00ebndimor dhe alfabet latin, duke e b\u00ebr\u00eb m\u00eb t\u00eb thjesht\u00eb leximin e teksteve n\u00eb turqisht dhe arabisht.<\/p>\n<p>Ve\u00e7 k\u00ebsaj, n\u00eb planin politiko \u2013 institucional, futi vot\u00ebn fem\u00ebrore n\u00eb zgjedhjet administrative n\u00eb 1930 e n\u00eb ato politike n\u00eb 1934 (n\u00eb Itali kjo u fut vet\u00ebm n\u00eb 1946). Ndaloi velin ndaj grave n\u00eb publik dhe burrave p\u00ebrdorimin e fesit, q\u00eb n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn kishte qen\u00eb shenj\u00eb modernizmi. N\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb shum\u00eb qeveritar\u00eb t\u00eb ashtuquajtur \u00aboksidentalizues\u00bb, p\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr t\u00eb ardhur nga radh\u00ebt e ushtris\u00eb, adoptuan masa novatore lidhur me veshjen fem\u00ebrore. Q\u00ebllimi ishte ai i eliminimit t\u00eb llojeve t\u00eb veshjeve, si veli, q\u00eb i b\u00ebnin thirrje identiteteve etnike apo fetare, \u00abduke rrezikuar dob\u00ebsimin e ndershm\u00ebris\u00eb s\u00eb qytetar\u00ebve kundrejt shtetit qendror\u00bb. Nacionalizmi q\u00eb imagjinonte Atat\u00fcrk \u2013 nofka si \u00abbaba i turqve\u00bb ju dha zyrtarisht Kemal nga parlamenti n\u00eb 1935 \u2013 ishte monolitik dhe i pandryshuesh\u00ebm n\u00eb koh\u00eb. Ai nuk konceptonte se n\u00eb q\u00ebllimin e kombit ekzistonin pakica etnike (q\u00eb qen\u00eb eliminuar nga Turqit e Rinj gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Madhe). Arriti deri t\u00eb mohoj\u00eb ekzistenc\u00ebn e komuniteteve kurde t\u00eb Anadollit Lindor, q\u00eb filluan t\u00eb rebeloheshin dhe t\u00eb k\u00ebrkonin pavar\u00ebsin\u00eb politike duke filluar nga 1925. Atat\u00fcrk i quajtur \u00abturq t\u00eb malit\u00bb\u2026 m\u00ebnyr\u00eb e \u00e7uditshme e asimilimit t\u00eb pakicave! Ky koncept i kombit unitar dhe t\u00eb pandar\u00eb \u00abqe ai q\u00eb m\u00eb pas justifikoi mohimin n\u00eb nivel institucional t\u00eb multipartitizmit: n\u00eb vepr\u00ebn e themeluesit t\u00eb atdheut, partit\u00eb qen\u00eb shprehje interesash klasash divergjente brenda kombit q\u00eb ai e donte \u00abmonolitik\u00bb. Partia e vetme e pranuar ishte ajo e themeluar prej tij: Partia Republikane e Popullit.<\/p>\n<p>N\u00eb ekonomi, megjith\u00ebse duke mos qen\u00eb marksist, sidomos pas Depresionit t\u00eb Madh t\u00eb 1929 Atat\u00fcrk adoptoi sistemin e planifikimit shtet\u00ebror. Paras\u00ebgjithash duhej t\u00eb reduktohej v\u00ebllimi i importeve dhe t\u00eb nd\u00ebrtohej nj\u00eb industri komb\u00ebtare me kapital shtet\u00ebror, q\u00eb n\u00eb perspektiv\u00eb rezultoi falimentare. Ky vendim shkoi n\u00eb kurriz t\u00eb zhvillimit bujq\u00ebsor, q\u00eb i interesonte pjes\u00ebs m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb popullsis\u00eb turke, q\u00eb ishte end ee varf\u00ebr dhe, n\u00eb shum\u00eb rajone, e prapambetur dhe pak e prirur ndaj zhvillimit. \u00abBabai i atdheut\u00bb dhe \u00aboksidentalizuesi\u00bb i Turqis\u00eb nd\u00ebrroi jet\u00eb m\u00eb 10 n\u00ebntor t\u00eb 1938. Duhet kujtuar se n\u00eb vitet e fundit t\u00eb qeverisjes, ai hasi opozitar\u00eb t\u00eb zjarrt\u00eb: si kurd\u00ebt, t\u00eb cil\u00ebve nuk ju njohu as statutin e autonomis\u00eb politike dhe kulturore, ashtu edhe islamik\u00ebt m\u00eb praktikues, q\u00eb nuk ia fal\u00ebn kurr\u00eb abrogimin e Kalifatit dhe ligjet me mark\u00eb per\u00ebndimore, n\u00eb kund\u00ebrshtim me islamin. M\u00eb tej, gjat\u00eb regjimit t\u00eb ushtarak\u00ebve q\u00eb pasuan \u00abbabain e atdheut\u00bb, n\u00eb 1950 Partia Demokratike, q\u00eb ishte distancuar nga laicizmi zyrtar dhe i referohej islamit si frym\u00ebzim politik, solli fitoren n\u00eb zgjedhjet politike. Ky ishte sinjali i q\u00ebndrimit t\u00eb adoptuar nga shumica e popullit t\u00eb Turqis\u00eb. N\u00eb n\u00ebntorin e 2002 Partia p\u00ebr Drejt\u00ebsi dhe Zhvillim, af\u00ebr me isnatncat e V\u00ebllaz\u00ebris\u00eb Myslimane (at\u00ebbot\u00eb n\u00eb krye n\u00eb shum\u00eb vende islamike), mori rreth 2\/3 e ul\u00ebseve parlamentare, por n\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb fillon nj\u00eb faz\u00eb tjet\u00ebr e historis\u00eb politike t\u00eb Turqis\u00eb, q\u00eb \u00ebsht\u00eb ende n\u00eb zhvillim, n\u00eb nj\u00eb kuad\u00ebr nd\u00ebrkomb\u00ebtar krejt\u00ebsisht t\u00eb ndrysh\u00ebm.<\/p>\n<p><strong>Konkluzion <\/strong><\/p>\n<p>Republika Turke, q\u00eb p\u00ebrgatitet t\u00eb festoj\u00eb 100 vitet e para t\u00eb historis\u00eb s\u00eb saj, \u00ebsht\u00eb transformuar thell\u00eb nga ardhja n\u00eb pushtet n\u00eb fillimin e k\u00ebtij shekullit t\u00eb Recep Tayyip Erdo\u011fan (lider i partis\u00eb proislamike \u00abDrejt\u00ebsi dhe Zhvillim\u00bb), koh\u00ebt e fundit i konfirmuar p\u00ebr her\u00eb t\u00eb tret\u00eb n\u00eb presidenc\u00ebn e Republik\u00ebs (pas balotazhit, me vet\u00ebm 52% t\u00eb votave). N\u00eb k\u00ebto vite ai ka ndryshuar progresivisht shtyllat e shtetit laik kemalist, duke i transformuar me nj\u00eb ligj kushtetues edhe asetin institucional. Kriza e r\u00ebnd\u00eb ekonomike e viteve t\u00eb fundit, kapja ndaj opozit\u00ebs dhe menaxhimi kritik i pas skizm\u00ebs, p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb pas 20 vitesh e kan\u00eb l\u00ebkundur pushtetin e tij. Kjo p\u00ebr t\u00eb treguar se pas zgjedhjeve t\u00eb 14 majit 2023 Erdo\u011fan nuk mund t\u00eb injoroj\u00eb se rreth gjysma e popullsis\u00eb nuk e p\u00eblqen m\u00eb projektin politik t\u00eb tij dhe se ai nuk do t\u00eb jet\u00eb m\u00eb, si n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, \u00abnjeriu i vet\u00ebm n\u00eb pushtet\u00bb: \u00abTani do t\u00eb duhet t\u2019i b\u00ebj\u00eb hesapet me forca politike m\u00eb t\u00eb organizuara dhe m\u00eb t\u00eb motivuara, si edhe me nj\u00eb opinion publik proper\u00ebndimor m\u00eb luftarak\u00bb.<\/p>\n<p>(nga <em>La Civilta Cattolica<\/em>)<\/p>\n<p><strong>P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n<p><strong>ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kuadri historik E themeluar nga Mustafa Kemal, i quajtur Atat\u00fcrk, \u00abbabai i atdheut\u00bb, Republika Turke realizon k\u00ebt\u00eb vit 100 vite jet\u00eb institucionale. Ajo lindi mbi baz\u00ebn e traktateve nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe jo vet\u00ebm pas humbjes s\u00eb t\u00eb ashtuquajturave \u00abperandori t\u00eb Boshtit\u00bb (n\u00eb t\u00eb cilazt b\u00ebnte pjes\u00eb edhe ajo otomane) nga ana e vendeve t\u00eb Antant\u00ebs, n\u00eb &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":61761,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/61760"}],"collection":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=61760"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/61760\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/61761"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=61760"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=61760"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=61760"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}