{"id":45494,"date":"2023-05-10T09:07:07","date_gmt":"2023-05-10T09:07:07","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=45494"},"modified":"2023-05-10T09:07:07","modified_gmt":"2023-05-10T09:07:07","slug":"interviste-pas-vdekjes-me-kryeministren-me-kontradiktore","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/2023\/05\/10\/interviste-pas-vdekjes-me-kryeministren-me-kontradiktore\/","title":{"rendered":"Intervist\u00eb pas vdekjes me kryeministren m\u00eb kontradiktore"},"content":{"rendered":"

Thatcher: Kryq\u00ebzata ime p\u00ebr tregun<\/strong><\/p>\n

\u00abN\u00eb vitet \u201970 kuptova se n\u00eb ndjeshm\u00ebrin\u00eb politike t\u00eb popullit britanik kishte ndodhur nj\u00eb ndryshim i thell\u00eb. Kishte humbur \u00e7do besim tek socializmi, eksperimenti 30 vje\u00e7ar qartazi kishte d\u00ebshtuar dhe ishte gati t\u00eb tentonte di\u00e7ka tjet\u00ebr. Ky ndryshim i thell\u00eb \u00e7oi n\u00eb mandatin tim\u00bb<\/strong><\/em><\/p>\n

Mbi cilat ide bazohej ky mandat?<\/strong><\/p>\n

\u00abJam zgjedhur me nj\u00eb q\u00ebllim shum\u00eb t\u00eb qart\u00eb: t\u00eb transformoja Mbret\u00ebrin\u00eb e Bashkuar nga nj\u00eb shoq\u00ebri e varur n\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri t\u00eb vetmjaftueshme, nga nj\u00eb komb \u201cm\u00eb jep di\u00e7ka\u201d n\u00eb nj\u00eb komb \u201cb\u00ebje vet\u00eb\u201d. N\u00eb nj\u00eb Britani t\u00eb Madhe \u201cngrihu dhe b\u00ebje\u201d n\u00eb vend t\u00eb nj\u00eb \u201culu dhe prit\u201d. Kur shteti b\u00ebhet tejet pervaziv d\u00ebgjon q\u00eb t\u00eb vlej\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb pak. Shteti e varf\u00ebron shoq\u00ebrin\u00eb jo vet\u00ebm duke mos i hequr pasurin\u00eb, por edhe iniciativ\u00ebn, vullnetin p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsuar dhe rinovuar. Q\u00ebllimi yn\u00eb ishte t\u00eb b\u00ebhej n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb njer\u00ebzit t\u00eb d\u00ebgjonin se vlenin gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb. Detyr\u00eb e qeveris\u00eb \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm ajo q\u00eb t\u00eb garantoj\u00eb nj\u00eb kuad\u00ebr stabiliteti kushtetues dhe ekonomik. Duhej ta bratisnim iden\u00eb e t\u00eb th\u00ebnit njer\u00ebzve se cilat duhet t\u00eb ishin ambiciet e tyre dhe si t\u2019i realizonin ato. Th\u00ebn\u00eb me fjal\u00eb t\u00eb varf\u00ebra, un\u00eb besoj se nj\u00eb njeri ka t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb punoj\u00eb si t\u00eb doj\u00eb, t\u00eb shpenzoj\u00eb at\u00eb q\u00eb fiton, t\u00eb ket\u00eb pron\u00eb, me nj\u00eb shtet q\u00eb i sh\u00ebrben s\u00eb sh\u00ebrb\u00ebtor dhe jo si padron. Ky \u00ebsht\u00eb thelbi i nj\u00eb vendi t\u00eb lir\u00eb dhe nga kjo liri varen t\u00eb tjerat. Nuk ekziston liri pa liri ekonomike, por at\u00ebhere kur imperativ\u00ebt politik\u00eb dhe ekonomik\u00eb synojn\u00eb n\u00eb drejtime t\u00eb kund\u00ebrta, nevojat ekonomike shkojn\u00eb n\u00eb vendin e par\u00eb\u00bb.<\/p>\n

Pse?<\/strong><\/p>\n

\u00abDob\u00ebsia ekonomike t\u00ebrheq pas vetes gjith\u00e7ka tjet\u00ebr. Nj\u00eb shembull n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim ndodhi me d\u00ebshtimin e ekspedit\u00ebs s\u00eb Suezit n\u00eb vitin 1956, q\u00eb qe rezultati i dob\u00ebsimit ton\u00eb politik dhe ekonomik sesa nj\u00eb d\u00ebshtim ushtarak, pasi qeveria t\u00ebrhoqi nga zona trupat e saj fitimtare n\u00eb p\u00ebrgjigje t\u00eb nj\u00eb k\u00ebrc\u00ebnimi agresioni ndaj st\u00ebrlin\u00ebs nga ana e qeveris\u00eb s\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara. Megjithat\u00eb, cilatdo qofshin shkaqet e k\u00ebsaj disfate, ajo mbetet gjithmon\u00eb e ngulitur n\u00eb shpirtin e anglez\u00ebve, duke deformuar perspektiv\u00ebn ton\u00eb mbi vendin q\u00eb Britania e Madhe z\u00eb n\u00eb bot\u00eb. Qe k\u00ebshtu q\u00eb zhvilluam \u201csindromin e Suezit\u201d: nd\u00ebrsa m\u00eb par\u00eb ekzagjeronim fuqin\u00eb ton\u00eb, tani ekzagjerojm\u00eb pafuqin\u00eb ton\u00eb. E v\u00ebrteta \u00ebsht\u00eb se, pavar\u00ebsisht r\u00ebnd\u00ebsis\u00eb historike t\u00eb saj, Britania e Madhe gjendet e dob\u00ebsuar nga r\u00ebnia ekonomike. N\u00eb vitet \u201980, fal\u00eb politik\u00ebs time, kemi pushuar s\u00eb qeni e \u201cs\u00ebmura e Europ\u00ebs\u201d. Kemi gjetur besim t\u00eb ri, i lindur nga betejat ekonomike n\u00eb atdhe dhe t\u00eb v\u00ebna n\u00eb prov\u00eb e t\u00eb verifikuara n\u00eb vlefshm\u00ebrin\u00eb e saj n\u00eb 8000 milje distanc\u00eb\u00bb.<\/p>\n

I referoheni luft\u00ebs me Argjentin\u00ebn p\u00ebr ishujt Falkland?<\/strong><\/p>\n

\u00abPo. Asgj\u00eb nuk ka mbetur m\u00eb e gjall\u00eb n\u00eb mendjen time se 11 jav\u00ebt e pranver\u00ebs s\u00eb 1982 kur Britania e Madhe fitoi luft\u00ebn e Falkland. Posti n\u00eb loj\u00eb ishte i lart\u00eb: ajo p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn luftonim n\u00eb Atlantikun e Jugut nuk ishte vet\u00ebm territori dhe populli i Falkland. Mbronim nderin ton\u00eb si komb dhe parimet me r\u00ebnd\u00ebsi themelore p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn. Sidomos parimit q\u00eb agresor\u00ebt nuk duhej kurr\u00eb dhe m\u00eb pas kurr\u00eb t\u2019ia arrinin n\u00eb nd\u00ebrmarrjen e tyre dhe se e drejta nd\u00ebrkomb\u00ebtare duhej t\u00eb mbizot\u00ebronte ndaj p\u00ebrdorimit t\u00eb forc\u00ebs. Dometh\u00ebnia e luft\u00ebs ishte e madhe si p\u00ebr besimin e Brtianis\u00eb s\u00eb madhe n\u00eb vet\u00ebvete, ashtu edhe p\u00ebr prestigjin e saj n\u00eb bot\u00eb. Qysh nga d\u00ebshtimi i Suezit, e gjith\u00eb politika jon\u00eb e jashtme kishte qen\u00eb n\u00eb nj\u00eb t\u00ebrheqje t\u00eb gjat\u00eb. Bindja e heshtur e qeveris\u00eb britanike si e qeverive t\u00eb huaja ishte se roli yn\u00eb n\u00eb vot\u00eb ishte i d\u00ebnuar ta humbiste progresivisht r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb. Fitorja e Falkland e ndryshoi sken\u00ebn. Disa vite m\u00eb pas nj\u00eb gjeneral rus m\u00eb tha se sovjetik\u00ebt qen\u00eb fuqimisht t\u00eb bindur se ne nuk duhej t\u00eb luftonim p\u00ebr ishujt Falkland dhe, edhe sikur t\u00eb kishim luftuar, do t\u00eb humbisnim. Do t\u2019ju them m\u00eb shum\u00eb: mb\u00ebshtetja unanime ndaj luft\u00ebs dhe kushtet e lul\u00ebzuara ekonomike t\u00eb vitit 1983 m\u00eb siguruan fitoren m\u00eb t\u00eb leht\u00eb n\u00eb zgjedhje\u00bb.<\/p>\n

Gjith\u00ebsesi, fillimisht politika juaj ekonomike pati nj\u00eb kund\u00ebrgoditje t\u00eb ashp\u00ebr ndaj shoq\u00ebris\u00eb britanike.<\/strong><\/p>\n

\u00abSi\u00e7 e dini, shoq\u00ebria nuk ekziston. Ekzistojn\u00eb individ\u00ebt dhe ekzistojn\u00eb familjet. Qeveria nuk mund t\u00eb b\u00ebj\u00eb asgj\u00eb vet\u00ebm n\u00eb mes t\u00eb personave dhe personat duhet t\u00eb shikojn\u00eb t\u00eb parat vet\u00ebveten. Personat mendojn\u00eb shum\u00eb p\u00ebr t\u00eb drejtat pa u kujtuar p\u00ebr detyrimet, pasi nuk ekzison nj\u00eb e drejt\u00eb n\u00ebse dikush m\u00eb par\u00eb nuk ka respektuar nj\u00eb detyrim. Vendimet q\u00eb mor\u00ebm qen\u00eb t\u00eb imagjinuar p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb shtytje ekonomis\u00eb, duke reduktuar inflacionin dhe pesh\u00ebn e sfer\u00ebs publike, por p\u00ebr momentin mund t\u00eb parashikohej r\u00ebnia e bizneseve tashm\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb keq dhe rritja e papun\u00ebsis\u00eb. Shkurtimet mbi koeficentin e t\u00eb ardhurave q\u00eb t\u00eb kompensoheshin duke i rritur taksat indirekte. Shkurtuam financimet p\u00ebr zhvillimin rajonal, reduktuam shpenzimet p\u00ebr zonat e zhvillimit dhe p\u00ebr investimet publike nd\u00ebrsa rrit\u00ebm tiketat p\u00ebr ila\u00e7et. N\u00ebse donim t\u00eb kanalizonim nj\u00eb sasi m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb kapaciteteve komb\u00ebtare n\u00eb biznesin privat, krijuese e v\u00ebrtet\u00eb e pasuris\u00eb, duhet t\u00eb reduktonim pashmangshm\u00ebrisht vendet e pun\u00ebs n\u00eb sektorin publik. Duhej arritur nga 732000 n\u00eb 630000 punonj\u00ebs publik\u00eb. Nga e majta, \u201cThe Guardian\u201d e quajti k\u00ebt\u00eb bilanc, q\u00eb duhej t\u00eb ishte vendosur vet\u00ebm nga fillimi i legjislatur\u00ebs kur mandati ishte akoma i fresk\u00ebt, si \u201cmbi bixhozin m\u00eb brilant politik dhe ekonomik n\u00eb historin\u00eb parlamentare t\u00eb pasluft\u00ebs\u201d. Por jo t\u00eb gjith\u00eb kapitalist\u00ebt kishin besimin tim tek kapitalizmi. Kujtoj nj\u00eb mbledhje me disa ekspert\u00eb t\u00eb City: kishin mbetur t\u00eb befasuar nga d\u00ebshira ime p\u00ebr t\u2019i \u00e7liruar tregjet e tyre. \u201cMjaft\u201d, mu tha. Duksh\u00ebm nj\u00eb bot\u00eb pa kontrolle valutore, ku l\u00ebvizjet e kapitalit qen\u00eb t\u00eb p\u00ebrcaktuara nga tregjet n\u00eb vend se t\u00eb qeverive, i linte t\u00eb habitur\u00bb.<\/p>\n

Pse e gjitha kjo rezultoi kaq novatore?<\/strong><\/p>\n

\u00abSepse deri m\u00eb at\u00ebhere, n\u00ebn influenc\u00ebn e Keynes, mendohej se shteti mund t\u00eb \u00e7lirohej nga limitet t\u00eb cilat kishte vendosur n\u00eb vend t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb individ\u00ebve, familjeve dhe bizneseve. N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, teksa p\u00ebr nj\u00eb familje t\u00eb shpenzohej gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb nga sa fitonte n\u00ebnkuptonte shkat\u00ebrrim, p\u00ebr shtetin, sipas nj\u00eb doktrine t\u00eb re ekonomike, ishte rruga p\u00ebr mir\u00ebqenien. Ekzistonte ideja thuajse e pranuar universalisht se shpenzimi publik ishte moralisht dhe praktikisht e preferueshme ndaj shpenzimit privat pasi e drejtuar p\u00ebr objektiva m\u00eb t\u00eb larta dhe t\u00eb zgjedhur m\u00eb racionalisht. Nuk kisha lexuar n\u00eb faqe t\u00eb vetme t\u00eb Milton Friedman apo t\u00eb Alan Walters, por e dija tashm\u00eb se k\u00ebto pohime nuk mund t\u00eb qen\u00eb t\u00eb v\u00ebrteta. Kursimtaria ishte nj\u00eb virtyt dhe shp\u00ebrdorimi nj\u00eb ves. Buxheti i famsh\u00ebm i 1981 bazohej mbi kuptimin e k\u00ebsaj t\u00eb v\u00ebrtete. 364 ekonomist\u00eb q\u00eb botuan nj\u00eb deklarat\u00eb ku sulmohej strategjia e adoptuar prej nesh nuk kishin dyshime se p\u00ebrfaq\u00ebsonte nj\u00eb sfid\u00eb ndaj ortodoksis\u00eb mbizot\u00ebruese\u00bb.<\/p>\n

Dometh\u00ebn\u00eb?<\/strong><\/p>\n

\u00abI referohem ortodoksis\u00eb laburiste q\u00eb lavd\u00ebronte planifikimet dhe rregullimet, kontrollet dhe subvencionet. Vizioni i saj p\u00ebr t\u00eb ardhmen ishte ai i nj\u00eb Britanie t\u00eb Madhe si rrug\u00eb e tret\u00eb midis kolektivizmit t\u00eb Europ\u00ebs Lindore dhe kapitalizmit amerikan. N\u00eb k\u00ebt\u00eb ortodoksi b\u00ebnte pjes\u00eb edhe pushteti i tepruar i sindikat\u00ebs, nj\u00eb prej tre baluard\u00ebve, me Partin\u00eb Laburiste dhe administratat lokale, t\u00eb s\u00eb majt\u00ebs s\u00eb pandalshme\u00bb.<\/p>\n

P\u00ebr k\u00ebt\u00eb qe e pashmangshme larja e hesapeve me sindikat\u00ebn e minator\u00ebve?<\/strong><\/p>\n

\u00abPas fitores elektorale t\u00eb 1983 dhe humbjes m\u00eb shkat\u00ebrrimtare t\u00eb shkaktuar ndonj\u00ebher\u00eb socialdemokracis\u00eb n\u00eb Britanin\u00eb e Madhe ishte e parashikueshme q\u00eb t\u2019i takonte sindikat\u00ebs komb\u00ebtare t\u00eb minatorlve, e udh\u00ebhequr nga presidenti marksist i saj Arthur Scargill, t\u00eb furnizonte trupat sulmuese p\u00ebr sulmin. Qe nj\u00eb vendim i gjat\u00eb dhe i ashp\u00ebr ku u ndodh\u00ebm p\u00ebrball\u00eb tentativ\u00ebs p\u00ebr ta z\u00ebvend\u00ebsuar ligjin e rrug\u00ebs me at\u00eb t\u00eb shtetit. Vendimi mbi puset antiekonomike ka qen\u00eb n\u00eb realitet nj\u00eb grev\u00eb politike rezultati i s\u00eb cil\u00ebs kishte nj\u00eb dometh\u00ebnie q\u00eb e kalonte sfer\u00ebn ekonomike. Nga viti 1972 deri m\u00eb 1985 opinioni i zakonsh\u00ebm ishte se Britania e Madhe mund t\u00eb qeverisej vet\u00ebm me konsensusin e sindikatave. Qeveria nuk do t\u00eb mund t\u2019i rezistonte nj\u00eb greve dhe n\u00eb ve\u00e7anti nj\u00eb gereve minator\u00ebsh. Marksist\u00ebt donin ta sfidonin ligjin p\u00ebr t\u2019i p\u00ebrmbysur ligjet ekononmike, por d\u00ebshtuan\u00bb.<\/p>\n

Fillimisht vizioni i juaj u sulmua edhe nga shum\u00eb konservator\u00eb.<\/strong><\/p>\n

\u00ab\u00cbsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb. Sigurisht q\u00eb nuk duhet harruar se Partia Konservatore n\u00eb termat e politik\u00ebs ekonomike ishte ambivalente. N\u00eb linj\u00eb parimore, retorikisht dhe nga opozita, predikonte ungjillin e biznesit t\u00eb lir\u00eb me shum\u00eb pak kufizime, por n\u00eb sjelljen e saj politike, sidomos n\u00eb qeveri, Partia Konservatore nuk b\u00ebri kurr\u00eb nj\u00eb tentativ\u00eb serioze p\u00ebr ta kthyer marshimin e gjat\u00eb drejt s\u00eb majt\u00ebs. Rezultati qe se laburizmi e shtynte Anglin\u00eb drejt nj\u00eb shtetarizmi m\u00eb t\u00eb madh; konservator\u00ebt nuk t\u00ebrhiqeshin; qeveria e ardhshme laburiste e shtynte vendin ende m\u00eb majtas. Konservator\u00ebt luftonin bustin e socializmit, por nuk e hiqnin kurr\u00eb. P\u00ebr sa m\u00eb p\u00ebrket isha p\u00ebr disa konservator\u00eb t\u00eb gard\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr nj\u00eb fyerje, n\u00eb shum\u00eb aspekte. Jeta ime nuk ishte ajo tipike e nj\u00eb kryeministri konservator tradicional dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb isha edhe m\u00eb pak e frik\u00ebsuar nga rreziqet e nj\u00eb ndryshimi. Kishte njer\u00ebz n\u00eb partin\u00eb time q\u00eb besonin n\u00eb politik\u00ebn e konsensusit. I konsideroja si kuisling\u00eb: tradh\u00ebtar\u00eb. K\u00ebt\u00eb e them me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb. Un\u00eb nuk jam politikane q\u00eb k\u00ebrkon konsensusin. Jam nj\u00eb politikane q\u00eb bazohet tek bindja. Megjithat\u00eb, sipas p\u00ebrvoj\u00ebs time, shum\u00eb politikan\u00eb me t\u00eb cil\u00ebt jam gjetur duke trajtuar i zbulojn\u00eb pik\u00ebrisht k\u00ebtp karakteristika q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb t\u2019ua atribuojn\u00eb grave: kot\u00ebsi dhe paaft\u00ebsi p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb vendime t\u00eb v\u00ebshtira. Lidhur me k\u00ebt\u00eb m\u00eb vjen t\u00eb them se n\u00eb politik\u00eb n\u00ebse do q\u00eb di\u00e7ka t\u00eb thuhet, pyete nj\u00eb burr\u00eb; n\u00eb rast se do q\u00eb di\u00e7ka t\u00eb b\u00ebhet, pyete nj\u00eb grua. Natyrisht q\u00eb n\u00eb syt\u00eb e k\u00ebtyre konservator\u00ebve q\u00eb ju kund\u00ebrviheshin shkurtimeve, un\u00eb nuk isha vet\u00ebm nj\u00eb grua, por ajo gruaja, nj\u00eb njeri q\u00eb nuk ishte vet\u00ebm me seks ndryshe, por i nj\u00eb klase ndryshe, nj\u00eb njeri i bindur q\u00eb vlerat dhe virtytet e klas\u00ebs s\u00eb mesme angleze do t\u00eb mund t\u00eb zgjidhte problemet e krijuara nga politika e konsensusit e establishmentit. M\u00eb n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi \u00ebsht\u00eb e drejt\u00eb t\u00eb kujtohet se koleg\u00ebt e mi m\u00eb t\u00eb moshuar qen\u00eb ndoshta tejet t\u00eb prirur ta pranonin Partin\u00eb Laburiste dhe sindikatat si interpretues autentik\u00eb t\u00eb d\u00ebshirave t\u00eb popullit. P\u00ebr ta kapitalizmi ishte di\u00e7ka e huaj dhe e ashp\u00ebr; p\u00ebr mua familjar dhe kreativ. E ndjeja se nuk kisha nevoj\u00eb p\u00ebr interpretues p\u00ebr t\u2019ju drejtuar njer\u00ebzve q\u00eb flisnin t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn gjuh\u00eb timen. E ndjeja si ishte nj\u00eb avantazh t\u00eb jetuarit si ta\u00bb.<\/p>\n

Forca e klas\u00ebs s\u00eb mesme…<\/strong><\/p>\n

\u00abJam rritur n\u00eb nj\u00eb familje as t\u00eb varf\u00ebr, as t\u00eb pasur, duhej t\u00eb b\u00ebnim ekonomi t\u00eb p\u00ebrditshme p\u00ebr t\u00eb g\u00ebzuar ndonj\u00eb luks t\u00eb rast\u00ebsish\u00ebm. P\u00ebrvoja e tim ati si shit\u00ebs ushqimoreje nganj\u00ebher \u00ebsht\u00eb cituar si baza e mendimit tim ekonomik. \u00cbsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb. Faktikisht ia detyroj gjith\u00e7ka tim ati dhe \u00ebsht\u00eb thell\u00ebsisht interesante p\u00ebr mua q\u00eb gj\u00ebrat i kam m\u00ebsuar n\u00eb nj\u00eb qytet t\u00eb vog\u00ebl, Grantham, qyteti im i lindjes, n\u00eb nj\u00eb sht\u00ebpi shum\u00eb modeste, jan\u00eb sakt\u00ebsisht ato q\u00eb, besoj, se kan\u00eb sh\u00ebrbyer t\u00eb fitohen zgjedhjet. P\u00ebrpara se t\u00eb lexoje nj\u00eb rresht t\u00eb vet\u00ebm nga ekonomist\u00ebt e m\u00ebdhenj liberal\u00eb, e dija tashm\u00eb nga shpjegimet e tim ati se tregu i lir\u00eb ishte si nj\u00eb sistem i madh i brendsh\u00ebm nervor, q\u00eb ju p\u00ebrgjigjej ngjarjeve dhe sinjaleve t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebs p\u00ebr t\u00eb lot\u00ebsuar nevojat gjithnj\u00eb t\u00eb ndryshueshme t\u00eb njer\u00ebzve, me nj\u00eb lloj indiference dashamir\u00ebse p\u00ebr kushtet sociale t\u00eb tyre. Faktikisht ishte pajisur qysh nga f\u00ebmij\u00ebria e vizionit mendor, e instrumentave t\u00eb analiz\u00ebs ideale, duke filluar nga nj\u00eb mendje logjike dhe po aq prozaike, p\u00ebr t\u00eb rind\u00ebtuar nj\u00eb ekonomi t\u00eb shkat\u00ebrruar nga socializmi i shtetit\u00bb.<\/p>\n

Ju keni th\u00ebn\u00eb se jeni bij\u00eb e Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore. \u00c7far\u00eb do t\u00eb thot\u00eb?<\/strong><\/p>\n

\u00abJeta ime, si ajo e shumic\u00ebs s\u00eb popullsis\u00eb t\u00eb planetit, u transformua nga Lufta e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore. Nga d\u00ebshtimi i tentativave t\u00eb paq\u00ebtimit nxorra leksionin se agresionit i duhet rezistuar gjithmon\u00eb me vendosm\u00ebri. Por si? Kombet e dob\u00ebta nuk do t\u00eb mund t\u2019i rezistonin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb efikase Hitlerit dhe praktikisht k\u00ebto kombe nuk mund ta p\u00ebrmbanin at\u00eb. K\u00ebshtu nga Lufta e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore nxorra nj\u00eb m\u00ebsim tejet ndryshe nga ajo e armiq\u00ebsis\u00eb e demonstruar nga disa shtetar\u00eb europian\u00eb. M\u00ebnyra ime e t\u00eb shikuarit ishte dhe \u00ebsht\u00eb akoma tani se nj\u00eb internacionaliz\u00ebm efektiv mund t\u00eb nd\u00ebrtohet vet\u00ebm nga vende t\u00eb forta. K\u00ebto ide u b\u00ebn\u00eb p\u00ebr mua bindje t\u00eb patundura kur, p\u00ebrball\u00eb k\u00ebrc\u00ebnimit sovojetik, institucione si NATO, q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsonin bashk\u00ebpunimin nd\u00ebrkomb\u00ebtar midis shteteve komb\u00ebtare t\u00eb forta, u demonstruan tejet efikase p\u00ebr t\u2019i rezistuar k\u00ebtij k\u00ebrc\u00ebnimi q\u00eb jo institute si Kombet e Bashkuara, q\u00eb mish\u00ebronin nj\u00eb internacionaliz\u00ebm sip\u00ebrfaq\u00ebsisht m\u00eb ambicioz, por n\u00eb realitet m\u00eb i dob\u00ebt\u00bb.<\/p>\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb \u00ebsht\u00eb e pashmangshme t\u00eb mos p\u00ebrmendet tema e integrimit europian.<\/strong><\/p>\n

\u00abNuk besoj se shtetet komb\u00ebtare do t\u00eb zhduken n\u00eb Europ\u00eb, por jam e bindur se kush merr pjes\u00eb n\u00eb jet\u00ebn politika komb\u00ebtare duhet t\u00eb punoj\u00eb n\u00eb kontakt t\u00eb ngusht\u00eb me koleg\u00ebt e vendeve t\u00eb tjera me t\u00eb nj\u00ebjtat tendenca, m\u00eb shum\u00eb nga sa nuk ka ndodhur tani. Megjithat\u00eb e quaj faktin q\u00eb dalja ime nga Downing Street n\u00eb 1990 m\u00eb ka penguar ta p\u00ebrballoj problemin e ndryshimit t\u00eb shpejt\u00eb t\u00eb sken\u00ebs europiane. Kisha paralajm\u00ebruar tashm\u00eb, n\u00eb 1988, kund\u00ebr tentativave p\u00ebr t\u00eb futur vendet me nj\u00eb lloj identikiti t\u00eb personalitetit europian. Kur presidenti i Komisonit Europian Jacques Delors tha se donte q\u00eb Parlamenti Europian t\u00eb ishte trupi demokratik i komunitetit, q\u00eb Komisioni Europian t\u00eb ishte ekzekutivi dhe q\u00eb K\u00ebshilli i Ministrave t\u00eb ishte senati, p\u00ebrgjigja ime ka qen\u00eb nj\u00eb e vetme: \u201cJo. Jo. Jo\u201d. Nj\u00eb Europ\u00eb demokratike e shteteve kombe mund t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb forc\u00eb lirie, biznesi dhe hapjeje treg\u00ebtare, por n\u00ebse krijimi i Shteteve t\u00eb Bashkuara t\u00eb Europ\u00ebs do t\u2019i tejkaloj\u00eb k\u00ebto objektiva, at\u00ebhere Europa e re do t\u00eb jet\u00eb Europa e subvencioneve dhe e proteksionizmit, por mbetem besimplot\u00eb mbi p\u00ebrjet\u00ebsin\u00eb e centralitetit t\u00eb kombeve pasi gjendja shpirt\u00ebrore popullore, jo vet\u00ebm n\u00eb Britanin\u00eb e Madhe, po shk\u00ebputet nga burokracit\u00eb e vjet\u00ebruara, duke synuar n\u00eb rikuperimin e identiteteve lokale dhe komb\u00ebtare t\u00eb rr\u00ebnjosura n\u00eb histori\u00bb.<\/p>\n

Si lindi sintonia juaj me Reagan?<\/strong><\/p>\n

\u00abKur ishte guvernator i California kisha lexuar shum\u00eb prej diskutimeve radiofonik\u00eb t\u00eb tij ku k\u00ebrkonte shkurtime taksash p\u00ebr ta rilan\u00e7uar ekonomin\u00eb dhe nj\u00eb mbrojtje t\u00eb fort\u00eb si alternativ\u00eb ndaj \u00e7tensionimit. Isha dakord me t\u00eb gjith\u00eb linj\u00ebn. At\u00ebhere Reagan ishte likuiduar nga pjesa e madhe e elit\u00ebs politike amerikane, por jo nga elektorati, si nj\u00eb i izoluar i djatht\u00eb p\u00ebr t\u00eb mos u marr\u00eb seriozisht, nj\u00eb argument q\u00eb e njihja mir\u00eb! Vendosm\u00ebria jo ndaj Bashkimit Sovjetik qe vendimtare si\u00e7 e pranoi n\u00eb 1990 presidenti bullgar \u017delju \u017delev kur tha se presidenti Reagan dhe un\u00eb kishim merit\u00ebn q\u00eb i kishim dh\u00ebn\u00eb lirin\u00eb Europ\u00ebs Lindore dhe se askush nuk do ta harronte. Ndoshta vet\u00ebm lideri i nj\u00eb vendi t\u00eb shtypur nga dekada terrori komunist mund t\u00eb kuptonte se \u00e7far\u00eb kishte ndodhur n\u00eb bot\u00eb dhe pse. Nj\u00eb transformim i t\u00eb cilit qe protagonist edhe Gjon Pali i II, zgjedhja e t\u00eb cilit si Pap\u00eb e kisha konsideruar gjithmon\u00eb si hyjnore pasi kishte ndezur n\u00eb revolucion n\u00eb Europ\u00ebn Lindore q\u00eb tronditi n\u00eb thell\u00ebsi Perandorin\u00eb Sovjetike, kjo demonstron se nuk duhet t\u00eb preokupohemi vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb mbrojtur vlerat tona n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb kombeve respektive apo t\u00eb komunitetit europian. Liria meriton jo vet\u00ebm q\u00eb t\u00eb mbrohet, por edhe t\u00eb eksportohet. Nuk duhet t\u00eb lodhemi s\u00eb mbrojturi t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb lir\u00eb dhe duhet t\u00eb kapim me kurajo rastet q\u00eb na ofrohen. N\u00ebse jo ne, kush? N\u00ebse jo tani, kur?\u00bb.<\/p>\n

Le t\u00eb kalojm\u00eb tek Italia. Ju i keni takuar shum\u00eb her\u00eb lider\u00ebt e Democrazia Cristiana. \u00c7far\u00eb p\u00ebrshtypjesh keni nxjerr\u00eb?<\/strong><\/p>\n

\u00abAldo Moro ishte nj\u00eb figur\u00eb e shk\u00ebputur, akademike, e s\u00eb majt\u00ebs s\u00eb partis\u00eb dhe nuk mu duke se e pash\u00eb shum\u00eb t\u00eb bindur p\u00ebr at\u00eb q\u00eb thoshte. Kam pasur biseda t\u00eb shumta me plakun e madh t\u00eb politik\u00ebs italiane, Amintore Fanfani, dhe edhe me nj\u00eb prej ministrave m\u00eb inteligjent\u00eb dhe aktiv\u00eb t\u00eb Financave italiane, Filippo Pandolfi. Anasjelltas, m\u00eb goditi negativisht Giulio Andreotti kur mb\u00ebshteti nj\u00eb nd\u00ebrhyrje trondit\u00ebse t\u00eb presidentit francez Val\u00e9ry Giscard d\u2019Estaing q\u00eb ishte l\u00ebshuar n\u00eb nj\u00eb mbrojtje t\u00eb animuar t\u00eb Keynes p\u00ebr ta refuzuar prer\u00eb sistemin e bazuar mbi tregun e lir\u00eb, duke e quajtur m\u00eb kot deflacionist. Ashtu si Giscard, Andreotti nuk i kishte simpatit\u00eb e mia. Ky an\u00ebtar i domosdosh\u00ebm i t\u00eb gjitha qeverive italiane p\u00ebrfaq\u00ebsonte nj\u00eb linj\u00eb politike q\u00eb nuk mund ta pranoja. Dukej se kishte nj\u00eb antipati reale p\u00ebr parimet, bile bindjen e thell\u00eb q\u00eb nj\u00eb njeri parimesh t\u00eb d\u00ebnohej se ishte qesharak. E shihte politik\u00ebn si nj\u00eb gjeneral i shekullit t\u00eb XVIII shikonte luft\u00ebn: nj\u00eb skenar t\u00eb gjer\u00eb dhe kompleks manovrash parade p\u00ebr ushtrit\u00eb q\u00eb nuk do t\u00eb impenjoheshin kurr\u00eb v\u00ebrtet n\u00eb luftim. Ndoshta sistemi politik italian k\u00ebrkonte nj\u00eb talent p\u00ebr gjestet politike t\u00eb dukshme m\u00eb shum\u00eb sesa nj\u00eb njohje t\u00eb bindur t\u00eb realiteteve politike; por un\u00eb nuk mund t\u00eb rrija t\u00eb d\u00ebgjoja pa nj\u00eb lloj p\u00ebr\u00e7mimi t\u00eb caktuar p\u00ebr ata q\u00eb e praktikonin. Dua t\u00eb p\u00ebrfundoj duke kujtuar se shum\u00eb individ\u00eb demokristian\u00eb mund ta meritojn\u00eb respektin dhe mb\u00ebshtejen ton\u00eb, nga ata konservator\u00ebt kan\u00eb pak p\u00ebr t\u00eb m\u00ebsuar\u00bb.<\/p>\n

\u00cbsht\u00eb folur shum\u00eb p\u00ebr raportet e v\u00ebshtira midis t\u00eb \u00abdy grave t\u00eb pushtetshme\u00bb, ju dhe Elisabeta e II. Si i p\u00ebrgjigjeni?<\/strong><\/p>\n

\u00abE takoja Madh\u00ebrin\u00eb e Saj nj\u00eb her\u00eb n\u00eb jav\u00eb, kryesisht t\u00eb mart\u00ebn. Ndoshta \u00ebsht\u00eb e ligjshme t\u00eb b\u00ebhen dy v\u00ebrejtje mbi k\u00ebto takime. Kushdo q\u00eb imagjinon se jan\u00eb nj\u00eb formalitet i past\u00ebr apo nj\u00eb ceremoni e kot\u00eb, b\u00ebn nj\u00eb gabim t\u00eb r\u00ebnd\u00eb: qen\u00eb mbledhje t\u00eb qeta pune dhe Madh\u00ebria e Saj demonstronte nj\u00eb njohje t\u00eb jasht\u00ebzakonshme t\u00eb problemeve ekzistuese dhe nj\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb shum\u00eb t\u00eb madhe. Pavar\u00ebsisht se shtypi nuk mund t\u2019i rezistoj\u00eb tundimit p\u00ebr t\u2019i theksuar kontrastet midis Pallatit Mbret\u00ebror dhe Downing Street, e kam gjetur gjithmon\u00eb q\u00ebndrimin e Mbret\u00ebresh\u00ebs ndaj pun\u00ebs s\u00eb qeveris\u00eb korrekt dhe t\u00eb interesuar. Natyrisht q\u00eb duke pasur parasysh rrethanat, historit\u00eb mbi mosmarr\u00ebveshjet e supozuara midis dy grav\u00eb t\u00eb fuqishme qen\u00eb tejet bind\u00ebse sepse nuk gjendej asnj\u00eb i gatsh\u00ebm t\u2019i shpikte. K\u00ebshtu n\u00eb periudh\u00ebn q\u00eb mbeta n\u00eb pushtet shkruan ka mund\u00ebsi m\u00eb shum\u00eb budallall\u00ebqe mbi t\u00eb ashtuquajturin faktor fem\u00ebror se mbi \u00e7do argument tjet\u00ebr. Lidhur me k\u00ebt\u00eb m\u00eb \u00ebsht\u00eb pyetur shum\u00eb her\u00eb sesi ndjehej t\u00eb ishte nj\u00eb kryeministre fem\u00ebr. Gjithmon\u00eb i jam p\u00ebrgjigjur: \u201cNuk e di, nuk e kam eksperimentuar kurr\u00eb alternativ\u00ebn\u201d\u00bb.<\/p>\n

P\u00ebr ju ka qen\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb pranonit mosbesimin e partis\u00eb tuaj dhe daljen nga skena si kryeministre?<\/strong><\/p>\n

\u00abPo, jam dor\u00ebhequr pasi partia nuk m\u00eb ka rinovuar besimin. La ndodhur pik\u00ebrisht teksa fillonte era e re q\u00eb presidenti Bush e quajti \u201cnj\u00eb rend i ri bot\u00ebror\u201d. M\u00eb 22 n\u00ebntor 1990 kam mbajtur fjalimin tim t\u00eb fundit si kryeministre n\u00eb Dhom\u00ebn e Komuneve. Kjo nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb institucion legjislativ si nj\u00eb tjet\u00ebr. N\u00eb raste t\u00eb ve\u00e7anta b\u00ebhet nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb thuajse mistike qendra e ndjenj\u00ebs komb\u00ebtare; nuk qesh\u00eb e vetma t\u00eb provoja t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn emocion t\u00eb thell\u00eb at\u00eb pasdite. Kujtoja rolin t\u00eb pasur prej meje n\u00eb p\u00ebrfundimin e Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb dhe n\u00eb rilindjen e vet\u00ebdijes s\u00eb fatit t\u00eb k\u00ebtij vendi. Shekujt e historis\u00eb dhe t\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebs jan\u00eb t\u00eb garantuar nga fakti se duhen mbrojtur parime, rreshtuar p\u00ebr t\u00eb mir\u00eb dhe mundur t\u00eb keqes, Britania e Madhe do t\u00eb ngrihet n\u00eb arm\u00eb\u00bb.<\/p>\n

(nga La Lettura<\/em>)<\/p>\n

P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n

ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Thatcher: Kryq\u00ebzata ime p\u00ebr tregun \u00abN\u00eb vitet \u201970 kuptova se n\u00eb ndjeshm\u00ebrin\u00eb politike t\u00eb popullit britanik kishte ndodhur nj\u00eb ndryshim i thell\u00eb. Kishte humbur \u00e7do besim tek socializmi, eksperimenti 30 vje\u00e7ar qartazi kishte d\u00ebshtuar dhe ishte gati t\u00eb tentonte di\u00e7ka tjet\u00ebr. Ky ndryshim i thell\u00eb \u00e7oi n\u00eb mandatin tim\u00bb Mbi cilat ide bazohej ky mandat? …<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":45495,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45494"}],"collection":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=45494"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45494\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/45495"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=45494"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=45494"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=45494"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}