{"id":40398,"date":"2023-03-15T09:45:21","date_gmt":"2023-03-15T09:45:21","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=40398"},"modified":"2023-03-15T09:45:21","modified_gmt":"2023-03-15T09:45:21","slug":"krizat-e-europes","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/2023\/03\/15\/krizat-e-europes\/","title":{"rendered":"Krizat e Europ\u00ebs"},"content":{"rendered":"<p><strong>Bazat kulturore t\u00eb krizave europiane<\/strong><\/p>\n<p>M\u00eb 1935 Paul Hazard analizonte kriz\u00ebn europiane t\u00eb shkaktuar nga racionalizmi n\u00eb shekullin e XVII. Kujtojm\u00eb vet\u00ebm diagnoz\u00ebn e tij t\u00eb famshme: \u00abShumica e francez\u00ebve mendonte si Bossuet; papritmas, francez\u00ebt mendojn\u00eb si Voltaire: \u00ebsht\u00eb nj\u00eb revolucion\u00bb. Ishte triumfi i nj\u00eb ar\u00ebsyeje t\u00eb p\u00ebrq\u00ebndruar mbi zot\u00ebrimin individual t\u00eb dijes s\u00eb tyre \u2013 n\u00eb kund\u00ebrv\u00ebnie me komunitetin besues, i konsideruar mohues \u2013 q\u00eb e gjente referimin e saj tek Dekarti. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin vit, dometh\u00ebn\u00eb n\u00eb majin e 1935, nj\u00eb konferenc\u00eb e famshme e mbajtur n\u00eb Vjen\u00eb nga filozofi Edmund Husserl titullohej \u00abKriza e humanizmit europian dhe filozofia\u00bb, dometh\u00ebn\u00eb nj\u00eb kriz\u00eb e lexuar si tentativa e shkencave sociale dhe e filozof\u00ebve bashk\u00ebkohor\u00eb t\u00eb distancoheshin nga modernizmi. Pak e nga pak, me m\u00ebnyr\u00ebn e Max Horkheimer dhe Theodor W. Adorno, njihej pamund\u00ebsia p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb jet\u00eb racionalizmit instrumental t\u00eb lindur nga Iluminizmi: \u00abMiti \u00ebsht\u00eb tashm\u00eb Iluminiz\u00ebm dhe Iluminizmi kthehet ta p\u00ebrmbyset n\u00eb mitologji\u00bb.<\/p>\n<p>Sot, ideja se Europa ka kriz\u00eb bazohet mbi k\u00ebt\u00eb themele kulturore. Pasi \u00ebsht\u00eb e paaft\u00eb t\u2019i dominoj\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet ar\u00ebsyes nga brenda nj\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsimi koherent, e polarizon n\u00eb manifestimet divergjente t\u00eb tij: her\u00ebpashere kriza ekonomike, politike, ekologjike dhe financiare, pse jo edhe kriz\u00eb e <em>governance <\/em>europiane, t\u00eb gjitha t\u00eb p\u00ebrjetuara n\u00eb perspektiv\u00ebn e papun\u00ebsis\u00eb, t\u00eb rritjes s\u00eb \u00e7mimeve, t\u00eb pasiguris\u00eb dhe t\u00eb dyshimeve mbi t\u00eb ardhmen e vet\u00eb Europ\u00ebs. Vet\u00ebm pak moralist\u00eb dhe ndonj\u00eb teolog i lidhin krizat e sotme europiane me nj\u00eb vet\u00ebdije t\u00eb cop\u00ebzuar dhe nj\u00eb humaniz\u00ebm t\u00eb zhdukur. K\u00ebshtu, Papa Fran\u00e7esku flet p\u00ebr kompleksitete; pohon se m\u00eb shum\u00eb logjika t\u00eb pamposhtshme nd\u00ebrveprojn\u00eb n\u00eb \u00abnj\u00eb kriz\u00eb t\u00eb vetme dhe komplekse socio \u2013 mjedisore\u00bb. Ila\u00e7et e hipotezuara, duke i b\u00ebr\u00eb jehon\u00eb kriz\u00ebs kulturore t\u00eb Europ\u00ebs, divergjojn\u00eb sa analizat q\u00eb propozohen. N\u00eb rast se ekspert\u00eb, politikan\u00eb apo ekonomist\u00eb nuk qen\u00eb hezitues, t\u00eb mos flisnin aspak p\u00ebr kriz\u00eb t\u00eb Europ\u00ebs, por thjesht p\u00ebr zgjidhje t\u00eb diktuara nga ar\u00ebsyeja. Terapit\u00eb q\u00eb \u00e7ojn\u00eb n\u00eb analiza nga m\u00eb t\u00eb ndryshmet jan\u00eb shum\u00eb divergjuese. \u00cbsht\u00eb vizioni terapeutik q\u00eb kryeson analiz\u00ebn, pasi n\u00eb em\u00ebr t\u00eb racionalitetit instrumental, jan\u00eb instrumentat q\u00eb mendojm\u00eb se kemi n\u00eb dor\u00eb ato q\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb jo t\u00eb vet\u00ebdijshme modelojn\u00eb diagnozat. \u00cbsht sindromi i \u00e7eki\u00e7it: kur instrumenti i vet\u00ebm q\u00eb disponohet \u00ebsht\u00eb \u00e7eki\u00e7i, at\u00ebhere t\u00eb gjitha problemet duken si gozhda q\u00eb duhen ngulur! \u00abN\u00eb modernizmin kulturor, ar\u00ebsyeja privohet p\u00ebrfundimisht nga nevoja e vet e vler\u00ebsimit dhe e asimiluar thjesht nga pushteti\u00bb: fatmir\u00ebsisht, ky afirmim mban miratimin dhe firm\u00ebn e J\u00fcrgen Habermas.<\/p>\n<p><strong>Kriza t\u00eb tejkaluara<\/strong><\/p>\n<p>Europa \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtet n\u00eb kriz\u00eb? Sipas filozofit francez Georges Canguilhem, n\u00eb rast se sh\u00ebndeti \u00ebsht\u00eb aft\u00ebsia e organizmit p\u00ebr t\u2019u transformuar \u00eb t\u00eb \u00abreagoj\u00eb ndaj jobsenik\u00ebris\u00eb s\u00eb mjedisit\u00bb, at\u00ebhere mund t\u00eb thuhet se Europa deri m\u00eb tani ka qen\u00eb n\u00eb sh\u00ebndet t\u00eb mir\u00eb. Faktikisht n\u00eb gjysm\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb shekullit ka pasur shum\u00eb \u00abjobesnik\u00ebri ndaj mjedisit\u00bb, dometh\u00ebn\u00eb goditje t\u00eb marra nga jasht\u00eb, nga t\u00eb cilat Europa ka ditur ta rimarr\u00eb veten: 15 gusht 1971, vendimi i nj\u00ebnash\u00ebm i Shteteve t\u00eb Bashkuara p\u00ebr ta pezulluar aplikimin e marr\u00ebveshjes s\u00eb Bretton Woods, q\u00eb nga 1944 kishin p\u00ebrcaktuar sistemin e p\u00ebrqindjeve t\u00eb k\u00ebmbimit nd\u00ebrkomb\u00ebtar; disa vite m\u00eb pas, nj\u00eb rritje prej 5 her\u00ebsh e \u00e7mimit t\u00eb naft\u00ebs; m\u00eb pas shp\u00ebrb\u00ebrja e bllokut sovjetik n\u00eb fundin e viteve \u201880; pra, problemet financiare aziatike n\u00eb dekad\u00ebn e m\u00ebpasme dhe, akoma, kriza financiare e <em>subprime <\/em>e ardhur nga Shtetet e Bashkuara n\u00eb fundin e viteve \u20182000; m\u00eb pas, sulmet e Covid-19 dhe, n\u00eb fund, lufta e shkaktuar nga Rusia kund\u00ebr Ukrain\u00ebs.<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb shembull t\u00eb k\u00ebsaj q\u00ebndrueshm\u00ebrie europiane, kriza financiare e 2008 i ka dh\u00ebn\u00eb Bashkimit Europian rastin p\u00ebr t\u00eb korrigjuar dy prej dob\u00ebsive t\u00eb m\u00ebdha strukturore t\u00eb Europ\u00ebs financiare: munges\u00ebn e nj\u00eb bashkimi bankar dhe munges\u00ebn e instrumentave specifike p\u00ebr t\u00eb luftuar spekulimin. Vendime t\u00eb tjera t\u00eb shkaktuara nga kriza e <em>subprime<\/em>, cq\u00eb do ta kishin b\u00ebr\u00eb sistemin mjaft t\u00eb komplikuar, nuk jan\u00eb zbatuar. N\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb, rirregullimi i rregullave t\u00eb deficitit dhe t\u00eb borxhit p\u00ebr vendet europiane. Canguilhem theksonte se s\u00ebmundja \u00ebsht\u00eb sidomos nj\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb gjetur nj\u00eb ekuilib\u00ebr t\u00eb ri dhe se \u00aborganizmi shkakton nj\u00eb s\u00ebmundje p\u00ebr t\u2019u sh\u00ebruar\u00bb. N\u00eb rast se kjo \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast mund t\u00eb pohohet se Europa \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtet e sh\u00ebndosh\u00eb, pasi e ka mundur kriz\u00ebn duke u riorganizuar. P\u00ebr ta th\u00ebn\u00eb si Machiavelli, \u00e7do sulm q\u00eb nuk e vret Europ\u00ebn e b\u00ebn m\u00eb t\u00eb fort\u00eb. E kan\u00eb demonstruar kriza e debitit grek, shp\u00ebtimi i bankave europiane n\u00eb 2010, m\u00eb von\u00eb pranimi i mekanizmit t\u00eb rezistenc\u00ebs dhe reagimit t\u00eb shpejt\u00eb ndaj katastrofave natyrale dhe, s\u00eb fundi, jo m\u00eb pak e r\u00ebnd\u00ebsishmja, kohezioni p\u00ebrball\u00eb Brexit. P\u00ebr t\u00eb ardhmen e af\u00ebrt po shfaqen tre kriza: m\u00eb imediatja \u00ebsht\u00eb inflacioni monetar; m\u00eb e v\u00ebshtira p\u00ebr t\u2019u tejkaluar mbrojtja europiane; m\u00eb e rrezikshmja \u00ebsht\u00eb ngjitja e nacionalizmit.<\/p>\n<p><strong>Shkaqet e inflacionit monetar<\/strong><\/p>\n<p>Ndarja nd\u00ebrkomb\u00ebtare e pun\u00ebs dhe interkonjeksioni midis vendeve, tarifa nga k\u00ebrkimi i produktivitetit dhe i fitimit, b\u00ebjn\u00eb pjes\u00eb e logjik\u00ebs universale t\u00eb kapitalit, q\u00eb p\u00ebr ar\u00ebsye institucionale, p\u00ebrve\u00e7se kulturore, godet Europ\u00ebn m\u00eb shum\u00eb se Shtetet e Bashkuara apo t\u00eb vendeve t\u00eb tjera. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, financa ka pasur pesh\u00ebn e saj n\u00eb injektimin e k\u00ebtij zakoni, q\u00eb vjen nga sistemi kontab\u00ebl q\u00eb mbret\u00ebron p\u00ebrtej Atlantikut, q\u00eb e b\u00ebn t\u00eb ardhur\u00ebn imediate, t\u00eb matur nga vlera e tregut, kriterin p\u00ebr nj\u00eb menaxhim t\u00eb mir\u00eb t\u00eb kompanive, familjeve dhe shteteve. Por disa vende \u2013 mendojm\u00eb p\u00ebr kolos\u00ebt Kin\u00eb dhe Indi \u2013 kan\u00eb arritur, m\u00eb mir\u00eb sesa Europa, t\u2019i hiqen k\u00ebtij dominimi kulturor. Ekonomia europiane, tashm\u00eb e dob\u00ebsuar nga lufta treg\u00ebtare midis Kin\u00ebs dhe Shteteve t\u00eb Bashkuara, duhet t\u00eb p\u00ebrballoj\u00eb nj\u00eb rrezik t\u00eb m\u00ebtejsh\u00ebm. Efekteve ekonomike t\u00eb izolimit dhe t\u00eb kufizimeve ekonomike mbi furnizimin i shtohen pasojat e luft\u00ebs n\u00eb Ukrain\u00eb, t\u00eb cil\u00ebs Europa poi paguan pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb kostove dhe kjo po i \u00e7on n\u00eb kufizime t\u00eb aktiviteteve dhe gjeneron ankth si tek konsumator\u00ebt, ashtu edhe tek punonj\u00ebsit. Qysh prej disa vitesh m\u00eb par\u00eb, n\u00eb 2020, masat e para t\u00eb frenimit kinez kishin paralajm\u00ebruar reperkusione t\u00eb rrepta t\u00eb nj\u00eb k\u00ebrkese bot\u00ebrore ndaj kolapsit; tani ato q\u00eb e ndjejn\u00eb jan\u00eb kapacitetet prodhuese.<\/p>\n<p>P\u00ebr pasoj, kriticiteti m\u00eb imediat \u00ebsht\u00eb padyshim inflacioni i shkaktuar nga rigjall\u00ebrimi i aktivitetit global pas pandemis\u00eb dhe i amplifikuar nga lufta ruse n\u00eb territorin europian. Dy vjet m\u00eb par\u00eb, analist\u00ebt injoronin inflacionin. Problemi ishte delfacioni, dometh\u00ebn\u00eb pmimet e q\u00ebndrueshme apo deri n\u00eb r\u00ebnie, q\u00eb rrezikonin ta reduktonin rritjen ekonomike dhe pun\u00ebsimi p\u00ebr shkak t\u00eb dob\u00ebsis\u00eb s\u00eb k\u00ebrkes\u00ebs. U promovuan t\u00eb ashtuquajturat \u00abpaketa stimuluese keynesiane\u00bb, t\u00eb bazuar mbi shpenzimet publike. P\u00ebr ta financuar k\u00ebt\u00eb shpenzim, BQE ka ndjekur shembullin amerikan, duke krijuar para n\u00eb k\u00ebmbim t\u00eb krediteve ndaj shteteve. K\u00ebsaj i jan\u00eb shtuar 750 miliard n\u00eb hua europiane t\u00eb destinuara p\u00ebr ta financuar efektet e k\u00ebqija t\u00eb pandemis\u00eb. Ar\u00ebsyet p\u00ebr t\u00eb mos ja pasur frik\u00ebn inflacionit dukeshin t\u00eb besuesh\u00ebm: efekti stabilizues mbi \u00e7mimet e konsumit, i shkaktuar nga konkurrenca e produkteve dhe sh\u00ebrbimeve t\u00eb ardhura nga Kina dhe nga vende t\u00eb tjera n\u00eb rrug\u00ebn e zhvillimit dhe plakja e popullsis\u00eb europiane, q\u00eb favorizon nj\u00eb rritje t\u00eb kursimit dhe, p\u00ebr pasoj\u00eb, nj\u00eb moderim t\u00eb k\u00ebrkes\u00ebs. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebt\u00ebn m\u00ebnyr\u00eb, edhe pushteti i blerjes i krijuar <em>ex nihilo <\/em>nga BQE drejtohej mbi t\u00eb patundshmet dhe titujt. Fatkeq\u00ebsisht, k\u00ebta faktor\u00eb antiinflacionist\u00eb i kan\u00eb nxjerr\u00eb lakuriq k\u00ebto limite. Ringritja e pmimeve, e theksuar nga ngjitja vertikale e shkaktuat nga lufta ruse n\u00eb Ukrain\u00eb, tenton t\u00eb pasqyrohet me rritjet e rrogave q\u00eb rrezikojn\u00eb t\u00eb t\u00ebrheqin t\u00eb gjitha \u00e7mimet n\u00eb nj\u00eb rreth vicioz.<\/p>\n<p><strong>Disekuilibra t\u00eb shkaktuara nga inflacioni<\/strong><\/p>\n<p>Lidhur me rritjen e \u00e7mimeve t\u00eb konsumit, jan\u00eb diferenca t\u00eb m\u00ebdha midis vendeve t\u00eb Bashkimit Europian. I detyrohet jo vet\u00ebm miksit energjitik t\u00eb \u00e7do vendi, por edhe larmis\u00eb s\u00eb politikave komb\u00ebtare. P\u00ebr shembull, rritja e Lituanis\u00eb \u00ebsht\u00eb me 22%, ajo e Belgjik\u00ebs me 13%. N\u00eb Itali, inflacioni mesatar gjat\u00eb 2022 ka qen\u00eb me 8.1%, e dh\u00ebna m\u00eb e lart\u00eb nga 1985. Gjermania i mbron industrit\u00eb m\u00eb shum\u00eb se konsumator\u00ebt e saj dhe pasohet nga nj\u00eb inflacion me mbi 12%. Kurse Franca ka adoptuar nj\u00eb \u00abmburoj\u00eb tarifore\u00bb q\u00eb e ka kufizuar inflacionin e brendsh\u00ebm n\u00eb 6%. Inflacioni dyshifror \u2013 mbi 10% n\u00eb vit \u2013 \u00ebsht\u00eb nj\u00eb realitet q\u00eb nuk shikohej nga mesi i viteve \u201980 dhe sot \u00ebsht\u00eb n\u00eb dyert e Europ\u00ebs. Sipas vler\u00ebsimeve t\u00eb BQE t\u00eb funddhjetorit 2022, n\u00eb 2023 \u00e7mimet do t\u00eb duhet t\u00eb rriten me mbi 6.3%. Fakti q\u00eb ngritja t\u00eb mbes\u00eb leht\u00ebsisht m\u00eb e ul\u00ebt se ajo e Shteteve t\u00eb Bashkuara nuk \u00ebsht\u00eb ngush\u00ebllim i madh. N\u00eb kund\u00ebrshtim me ekonomist\u00ebt q\u00eb k\u00ebt\u00eb inflacion e kapin si nj\u00eb lajm t\u00eb mir\u00eb, ai mund t\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsoj\u00eb nj\u00eb rrezik ekonomik dhe politik, p\u00ebrve\u00e7se dhe sidomos sociale. Nga nj\u00ebra an\u00eb, inflacioni i b\u00ebn mir\u00eb bilancit t\u00eb shtetit, bizneseve apo familjeve t\u00eb debituara, t\u00eb pakt\u00ebn p\u00ebr debitet jo t\u00eb indeksuara me inflacionin. P\u00ebr sa i p\u00ebrket shtetit, p\u00ebr faktin se resurset e lidhura me TVSH rriten automatikisht me rritjen e \u00e7mimeve, por edhe p\u00ebr faktin se debiti dhe p\u00ebr pasoj\u00eb rimbursimi i tij zvog\u00eblohet n\u00eb terma real\u00eb. Nga ana tjet\u00ebr, t\u00eb pakt\u00ebn fillimisht, inflacioni stimulon konsumet, p\u00ebr t\u00eb mos u dashur ta paguaj\u00eb m\u00eb shum\u00eb nes\u00ebr produktin q\u00eb mund t\u00eb blihet sot me nj\u00eb \u00e7mim m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt. Kjo derikur frika e rritjes s\u00eb kostos s\u00eb jetes\u00ebs, p\u00ebr t\u00eb mos folur p\u00ebr taksat, nuk i b\u00ebn konsumator\u00ebt t\u00eb kursejn\u00eb m\u00eb shum\u00eb.<\/p>\n<p>Nga ana tjet\u00ebr, n\u00eb planin ngusht\u00ebsisht financiar, situata europiane po p\u00ebrkeq\u00ebsohet. E shtyr\u00eb nga inflacioni europian, euro po zbret n\u00eb tregun e k\u00ebmbimeve \u2013 gjat\u00eb 2022 \u00ebsht\u00eb regjistruar nj\u00eb r\u00ebnie me mbi 10% respektivisht dollarit, p\u00ebrpara se t\u00eb rimarr\u00eb veten n\u00eb jav\u00ebt e para t\u00eb 2023 \u2013 dhe kjo e ngre \u00e7mimin e importeve, p\u00ebrfshi naft\u00ebn, dhe rrit sh\u00ebrbimin e bprxhit p\u00ebr debitet e denominuara n\u00eb dollar\u00eb. P\u00ebr ta ngadal\u00ebsuar nj\u00eb r\u00ebnie t\u00eb till\u00eb, BQE nd\u00ebrmjet\u00ebson\u00a0 ta ngrej\u00eb p\u00ebrqindjen e interesit, por kjo d\u00ebshir\u00eb shtypet nga debitimi tashm\u00eb tejet i fryr\u00eb i vendeve t\u00eb Europ\u00ebs Lindore. Pavar\u00ebsisht se jo t\u00eb gjitha debitet i detyrohen s\u00eb sotmes \u2013 skadimi mesatar \u00ebsht\u00eb pak m\u00eb i lart\u00eb se 8 vitet \u2013 huat\u00eb periodike q\u00eb do t\u2019i ripaguajn\u00eb debite t\u00eb tilla do t\u00eb jen\u00eb p\u00ebrqindjet e interesit gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb larta. Obligacionet shoq\u00ebrore europiane me 5 vite me <em>rating <\/em>BBB sot japin rreth 4.50%, respektivisht me 0.25% e fillimit t\u00eb 2022. N\u00eb 2023, Franca apo Gjermania do t\u00eb marrin hua n\u00eb tregje midis 300 dhe 500 miliard eurot. \u00c7far\u00ebdo rritje prej 1 pike baz\u00eb \u2013 p\u00ebr shembull nga 2% n\u00eb 3% \u2013 do t\u00eb kushtoj\u00eb pra midis 3 dhe 5 miliard\u00ebve. \u00abPlag\u00ebt e paras\u00eb nuk jan\u00eb fatale\u00bb, replikojn\u00eb optimist\u00ebt, sidomos n\u00ebse mund t\u00eb mb\u00ebshtetet mbi krijimin e paras\u00eb <em>ex nihilo <\/em>nga ana e BQE; aq m\u00eb shum\u00eb q\u00eb, p\u00ebrjashto mallrat ushqimore dhe energjin\u00eb, i ashtuquajturi \u00abinflacioni <em>core<\/em>\u00bb duket i q\u00ebndruesh\u00ebm, pavar\u00ebsisht luft\u00ebs n\u00eb Ukrain\u00eb. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, nj\u00eb num\u00ebr n\u00eb rritje e t\u00eb dh\u00ebnave duket se tregon q\u00eb inflacioni mund t\u00eb stabilizohet. Edhe r\u00ebniet e \u00e7mimeve t\u00eb nj\u00eb serie l\u00ebnd\u00ebsh t\u00eb para t\u00eb \u00abr\u00ebnda\u00bb (dru dhe metale) dhe t\u00eb \u00ableh\u00ebta\u00bb (produkte bujq\u00ebsore industriale) sugjerojn\u00eb se e keqja ka kaluar. Nj\u00ebkoh\u00ebsisht dhe n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb peshores ky nivelim i mundsh\u00ebm i inflacionit thjesht mund t\u00eb tregoj\u00eb nj\u00eb ngadal\u00ebsim t\u00eb aktivitetit ekonomik.<\/p>\n<p><strong>Efektet sociale t\u00eb inflacionit<\/strong><\/p>\n<p>Efektet divergjente e politikave antiinflacioniste e adoptuara n\u00eb shtetet e ndryshme an\u00ebtare t\u00eb Bashkimit Europian po provokojn\u00eb deformime t\u00eb konkurrenc\u00ebs midis vendeve europiane t\u00eb Veriut dhe Jugut. E ardhmja e inflacionit \u00ebsht\u00eb aq m\u00eb shum\u00eb e paqart\u00eb sesa lufta n\u00eb Ukrain\u00eb po hedh nj\u00eb hije t\u00eb gjat\u00eb mbi ekonomin\u00eb bot\u00ebrore. Ciladoqoft\u00eb e ardhmja ekonomike dhe gjeostrategjike e Europ\u00ebs, inflacioni do t\u00eb paraqes\u00eb k\u00ebto dizavantazhe: rritja e p\u00ebrqindjeve t\u00eb interesit do t\u00eb pengoj\u00eb investimet dhe konsumet e kredis\u00eb; deformimi i struktur\u00ebs s\u00eb p\u00ebrgjithshme t\u00eb \u00e7mimeve do t\u00eb \u00e7oj\u00eb n\u00eb investime t\u00eb harxhuara kot t\u00eb kalkuluara mbi baza false. Ama rreziku kryesor ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me drejt\u00ebsin\u00eb sociale. K\u00ebto efekte sociale t\u00eb inflacionit monetar duhet t\u2019u kujtohen teknokrat\u00ebveq\u00eb shihen vet\u00ebm n\u00eb tabelat e tyre t\u00eb shifrave. Inflacioni do t\u2019u shkaktonte pak efekte sociale t\u00eb d\u00ebmshme mbi t\u00eb gjitha t\u00eb ardhura sikur t\u00eb ishin t\u00eb indeksuara, por nuk \u00ebsht\u00eb aspak k\u00ebshtu. Pensionist\u00ebt e kuptojn\u00eb prej koh\u00ebsh dhe rivler\u00ebsimi modest i pensioneve baz\u00eb n\u00eb ver\u00ebn e 2022 nuk do t\u2019i mubloj\u00eb hendeqet e akumuluara n\u00eb vitet e fundit si n\u00eb parashikimin par\u00ebsor, ashtu edhe n\u00eb at\u00eb shtojc\u00eb. P\u00ebr pensionist\u00ebt q\u00eb mb\u00ebshteteshin mbi fondet e pensionit p\u00ebr t\u00eb pasur nj\u00eb pension dinjitoz, politika monetare e BQE \u2013 deri n\u00eb 2021 \u2013 p\u00ebr t\u00eb ulur p\u00ebrqindjet e interesit nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb lajm i mir\u00eb. \u00cbsht\u00eb ajo q\u00eb Keynes e quante n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb cinike \u00abasfiksia e kursimtar\u00ebve\u00bb. Duke folur n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, t\u00eb gjith\u00eb ata q\u00eb nuk jan\u00eb as me rrog\u00eb, as punonj\u00ebsit publik\u00eb do ta gjenin m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebr t\u2019u mbrojtur nga inflacioni.<\/p>\n<p>K\u00ebsaj i shtohet nj\u00eb fenomen m\u00eb pak i percpetuar, derivues nga struktura e konsumeve p\u00ebr nivelin e t\u00eb ardhurave. Inflacioni \u00ebsht\u00eb m\u00eb lart\u00eb n\u00eb sektorin ushqimor dhe energjitik, q\u00eb bashk\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb mesatarisht 30% t\u00eb bilanceve t\u00eb familjeve europiane, respektivisht me 20% e atyre zvicerane. K\u00ebt\u00eb mesatare t\u00eb thjeshta fshehin pabarazi t\u00eb m\u00ebdha. Faktikisht inflacioni m\u00eb i madh godet personat m\u00eb t\u00eb preksh\u00ebm dhe familjet me t\u00eb ardhura modeste dhe kjo shpjegon se pse inflacioni, q\u00eb n\u00eb Europ\u00ebn e 2022 l\u00ebkundet rreth 6%, arrin mbi 10% n\u00eb rastin e familjeve m\u00eb t\u00eb prekshme. Kostot shtojc\u00eb \u2013 p\u00ebrjashton ndihmat sociale, shpesh me akses t\u00eb v\u00ebshtir\u00ebp\u00ebr motive burokratike dhe kulturore \u2013 t\u00eb lidhura me banes\u00ebn, automobilin apo elektrosht\u00ebpijaket n\u00eb Europa vler\u00ebsohen n\u00eb 1500 euro n\u00eb vit p\u00ebr familjet e varf\u00ebra. Kompleksiteti i situat\u00ebs buron nga fakti q\u00eb avantazhet p\u00ebr debitor\u00ebt \u2013 shtet, biznese t\u00eb debituara familje t\u00eb indebituara \u2013 dhe dizavantazhet p\u00ebr kreditor\u00ebt, sidomos p\u00ebr m\u00eb t\u00eb varf\u00ebrit midis kursimtar\u00ebve, nuk jan\u00eb nj\u00eblloj p\u00ebr kategorit\u00eb e ndryshme sociale. P\u00ebr ta tejkaluar kriz\u00ebn sociale e shkaktuar nga ky kompeksitet, Bashkimi Europian duhet t\u00eb b\u00ebj\u00eb nj\u00eb zgjedhje t\u00eb qart\u00eb. Vendimi \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb i v\u00ebshtir\u00eb nga sa nuk l\u00eb t\u00eb kuptohet aforizma \u00absa m shum\u00eb debitohesh, aq m\u00eb shum\u00eb penalizon gjeneratat e ardhshme!\u00bb. Faktikisht kjo nuk \u00ebsht\u00eb aspak e v\u00ebrtet\u00eb. Inflacioni i gjeneruar nga kjo politik\u00eb e shkurton pasurin\u00eb e kursimtar\u00ebve aktual\u00eb, jo t\u00eb ardhsh\u00ebm. Edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast fenomeni monetar kryen nj\u00eb prelevim t\u00eb detyruar, jo i kontrolluar nga parlamenti, q\u00eb do ta kishte k\u00ebt\u00eb rol par\u00ebsor. \u00cbsht\u00eb k\u00ebtu q\u00eb fshihet nj\u00eb devijim diskret nga praktikat demokratike.<\/p>\n<p><strong>Mbrojtja europiane<\/strong><\/p>\n<p>Pas Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Not\u00ebrore, traktati i Parisit krijoi n\u00eb 1951 Komunitetin Europian t\u00eb Qymyrit dhe \u00c7elikut (CECA), q\u00eb hyri n\u00eb fuqi me 23 korrik 1952, p\u00ebr t\u2019u konkluduar m\u00eb 23 korrik 2002. N\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb prevalonte nj\u00eb shpirt paqeje, shum\u00eb i larg\u00ebt nga armiq\u00ebsia e manifestuar n\u00eb traktatet e m\u00ebparshme. Ky shpirt paqeje ushqeun themeluesit e par\u00eb, italianin Alcide De Gasperi, gjermani n Konrad Adenauer, francezin Jean Monnet, belgun Paul-Henri Spaak, hollandezin Johan Willem Beyen, t\u00eb gjith\u00eb kristian\u00eb, t\u00eb koordinuar nga Robert Schuman. K\u00ebta, n\u00eb diskutimin e tij t\u00eb famsh\u00ebm t\u00eb 9 majit 1950, kishin sanksionuar detyrimin e apasionuar t\u00eb bashk\u00ebpunimit midis vendeve europiane, p\u00ebrfshi Republik\u00ebn Federale t\u00eb Gjermanis\u00eb dhe Italis\u00eb, q\u00eb qen\u00eb p\u00ebrjashtuar nga traktatet e m\u00ebparshme. Traktati i CECA ka ravij\u00ebzuar horizontin drejt t\u00eb cilit Europa po l\u00ebvizte, jo pa ngurrime apo prapakthehu. Faktikisht n\u00eb drejtimin e saj ishte vendosur nj\u00eb \u00abAutoritet i Lart\u00eb\u00bb q\u00eb mund t\u00eb nd\u00ebrhynte sovranisht n\u00eb \u00e7do shtet an\u00ebtar, ama vet\u00ebm me \u00e7\u00ebshtje q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb direkt prodhimin e domosdosh\u00ebm p\u00ebr industrin\u00eb e armatimeve. Mbikomb\u00ebtariteti ishte pra i pranishm, megjith\u00ebse i orientuar nga kushtet ekonomike t\u00eb luft\u00ebs. Me luft\u00ebn n\u00eb Ukrain\u00eb, kushtet e sotme p\u00ebrmbysen. Ajo logjik\u00eb e pasluft\u00ebs \u00ebsht\u00eb harruar kur n\u00eb 1987 u firmos Akti Unik Europian, q\u00eb theu rregullin e unanimitetit p\u00ebr disa vendime. E pranueshme kur numri i an\u00ebtar\u00ebve ishte i reduktuar (6), rregulli i unanimitetit b\u00ebhej ndalues n\u00eb momentin kur ky num\u00ebr rritej. Sigurisht, disa vendime europiane \u2013 m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsishmi ai q\u00eb ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me taksimin \u2013 e k\u00ebrkojn\u00eb akoma unanimitetin. Nga ana tjet\u00ebr, n\u00eb nj\u00eb num\u00ebr n\u00eb rritje aspektesh \u2013 t\u00eb zgjeruara m\u00eb tej m\u00eb 1992 nga Traktati i Maastricht, mbi vazhd\u00ebn e Aktit Unik Europian \u2013 \u00ebsht\u00eb e mjaftueshme shumica e kualifikuar. Por shumica e kualifikuar sjell nj\u00eb problem drejt\u00ebsie n\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsimin e vendeve pesha demografike dhe ekonomike e s\u00eb cil\u00ebs \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e ndryshme. Si i b\u00ebhet t\u00eb garantohet q\u00eb Luksemburgu, Kroacia apo Belgjika d\u00ebgjohen n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn m\u00ebnyr\u00eb nga Gjermania, Italia apo Franca? Ky \u00ebsht\u00eb motivi p\u00ebr t\u00eb cilin n\u00eb historin\u00eb e Europ\u00ebs Akti Unik Europian i 1987 sh\u00ebnon kalimin e Europ\u00ebs nga logjik\u00eb e pasluft\u00ebs n\u00eb nj\u00eb logjik\u00eb drejt\u00ebsie midis vendeve an\u00ebtare.<\/p>\n<p>Sulmi rus i shkurtit 2022 kund\u00ebr Ukrain\u00ebs ka nxjerr\u00eb n\u00eb pah qasjen e vjet\u00ebr dhe t\u00eb harruar ushtarake n\u00eb reagim t\u00eb s\u00eb cil\u00ebs ka lindur Bashkimi Europian. Por ky sulm sh\u00ebnon p\u00ebrmbysjen e q\u00ebllimit. Nuk b\u00ebhet m\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr ta frenuar aft\u00ebsin\u00eb secilit prej vendeve an\u00ebtare lidhur me arsenalet dhe armatimet e tyre sesa t\u00eb promovohet bashk\u00ebpunimi ushtarak n\u00eb Europ\u00eb p\u00ebrball\u00eb nj\u00eb armiku t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt. Nd\u00ebrsa zbatimi i nj\u00eb mbrojtjeje ushtarake autonome t\u00eb Bashkimit Europian pritet t\u00eb vij\u00eb, industria ushtarake amerikane p\u00ebrfiton nga mungesa e nj\u00eb koordinimi europian p\u00ebr t\u2019i shitur pajimet e tij. Gjermania, q\u00eb po e zgjeron hendekun e saj industrial karshi Franc\u00ebs dhe vendeve t\u00eb tjera t\u00eb Bashkimit Europian (si\u00e7 e sh\u00ebnon refuzimi i saj p\u00ebr t\u2019i vendosur nj\u00eb tavan \u00e7mimit t\u00eb gazit), dyshon se mos Franca, me pretekstin e bashk\u00ebpunimit europian, d\u00ebshiron t\u00eb favorizoj\u00eb industrin\u00eb e saj t\u00eb armatimeve. Midis an\u00ebtareve t\u00eb tjera t\u00eb Bashkimit Europian manifestohet nj\u00eb siklet n\u00eb rritje mbi \u00abprivilegjin\u00bb t\u00eb cilin g\u00ebzon Franca si titullare e nj\u00eb ul\u00ebseje t\u00eb p\u00ebrhershme n\u00eb K\u00ebshillin e Sigurimit t\u00eb Kombeve t\u00eb Bashkuara; d\u00ebshirojn\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb q\u00eb kjo t\u2019i transferohet Bashkimit Europian. Nga ana tjet\u00ebr, Franca nuk d\u00ebshiron t\u00eb heq\u00eb dor\u00eb nga resurset e saj b\u00ebrthamore pa pasur di\u00e7ka n\u00eb k\u00ebmbim.<\/p>\n<p>N\u00eb marsin e 2022, pak dit\u00eb pas fillimit t\u00eb sulmit rus ndaj Ukrain\u00ebs, n\u00ebn presidenc\u00ebn franceze, Bashkimi Europian ka adoptuar nj\u00eb \u00abbusull\u00eb strategjike p\u00ebr sigurin\u00eb dhe mbrojtjen\u00bb. Ky lib\u00ebrth me 47 faqe ofron nj\u00eb panoramik\u00eb t\u00eb konfiltkeve t\u00eb mundshme ushtarake n\u00eb bot\u00eb. Shtetet e Bashkuara paraqiten si \u00abnj\u00eb fuqi globale q\u00eb kontribuon ndaj paqes, siguris\u00eb, stabilitetit dhe demokracis\u00eb n\u00eb kontinentin ton\u00eb\u00bb dhe mbesin \u00abpartneri m\u00eb besnik dhe m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm strategjik i Bashkimit Europian\u00bb. \u00cbsht\u00eb e ligjshme t\u00eb mendohet se megjith\u00ebse bien dakord mbi faktin q\u00eb Shtetet e Bashkuara mbesin partneri \u00abm\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm\u00bb, shprehja \u00abpartner besnik\u00bb \u00ebsht\u00eb e diskutueshme; kemi par\u00eb gabimet amerikane n\u00eb Vietnam, Somali, Afganistan, Irak, Libi, Siri; q\u00ebndrimi i tyre ndaj Franc\u00ebs n\u00eb ndodhin\u00eb e n\u00ebndet\u00ebseve t\u00eb shitura Australis\u00eb; deformimet flagrante t\u00eb konkurrenc\u00ebs ndaj Europs\u00eb n\u00eb dhjetorin e 2022, me subvencionet masive p\u00ebr prodhuesit vendor\u00eb t\u00eb automobilave. N\u00eb linj\u00eb me k\u00ebt\u00eb mendim, mund t\u00eb vihet bast se Shtetet e Bashkuara do ta mbrojn\u00eb Taivanin kund\u00ebr Kin\u00ebs kontinentale derikur nuk do t\u00eb ken\u00eb rind\u00ebrtuar nj\u00eb industri t\u00eb mir\u00eb gjysm\u00ebp\u00ebr\u00e7uesish n\u00eb truallin amerikan dhe dyshimi duket i pranuar nga disa lider\u00eb taivanez\u00eb. Ciladoqoft\u00eb gjeopolitika e ardhshme bot\u00ebrore, n\u00eb rubrik\u00ebn e tij n\u00eb revist\u00ebn <em>\u00c9tudes<\/em>, t\u00eb botuar n\u00eb qershorin e 2022, Thomas Gomart, drejtor i IFRI (Instituti Francez i Marr\u00ebdh\u00ebnieve Nd\u00ebrkomb\u00ebtare), n\u00ebnvizon \u00abhendekun t\u00eb thuash pak problematik midis vendosm\u00ebris\u00eb s\u00eb deklaruar p\u00ebr t\u00eb \u201cmbrojtur rendin e siguris\u00eb europiane\u201d dhe aft\u00ebsive relative me veprimin\u00bb.<\/p>\n<p><strong>Nervi i luft\u00ebs, financa<\/strong><\/p>\n<p>Edhe sikur Europa t\u00eb forcohej dhe t\u2019i zmbrapste sulmet nga jasht\u00eb do t\u00eb arrinte t\u2019i tejkalonte kontrastet e pashmangshme financiare? Duhen b\u00ebr\u00eb llogarit\u00eb me \u00e7far\u00eb ka ndodhur me solidaritetin financiar n\u00eb Europ\u00eb, me vetmin\u00eb e BQE me menaxhimin e kriz\u00ebs energjitike, sanksionet ndaj Rusis\u00eb, bllokun e PNRR (Planin Komb\u00ebtar t\u00eb Rigjall\u00ebrimit dhe Q\u00ebndrueshm\u00ebris\u00eb), fondet p\u00ebr Hungarin\u00eb dhe Polonin\u00eb, luft\u00ebn ndaj inflacionit me rritjen e taksave. Norvegjia, prodhuesi m\u00eb i madh i energjis\u00eb, duket cinike dhe nuk e mb\u00ebshtet pjes\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb komunitetit. Gjermania dhe Hollanda nuk duan ta miratojn\u00eb krijimin e nj\u00eb programi t\u00eb ngjash\u00ebm me at\u00eb t\u00eb tentuar me Covid-19 p\u00ebr t\u2019i ndihmuar vendet e goditura nga rritja e kostove energjitike. Pika qendrore \u00ebsht\u00eb artikulimi i politik\u00ebs europiane me financ\u00ebn, dometh\u00ebn\u00eb t\u00eb dy fytyrat e kriz\u00ebs q\u00eb vijn\u00eb nga brenda Europ\u00ebs. \u00c7\u00ebshtje e v\u00ebshtir\u00eb, e mir\u00eb sintetizuar nga aformizma e atribuar Joseph-Dominique Louis (i quajtur \u00abBaroni Louis\u00bb): \u00abZot\u00ebri, na jepni nj\u00eb politik\u00eb t\u00eb mir\u00eb dhe un\u00eb do t\u2019u jap financ\u00eb t\u00eb mir\u00eb\u00bb. Por v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb qysh at\u00ebhere jan\u00eb dyfishuar, pasi financa mund t\u2019i shmanget vullnetit politik. Prototipi europian i nj\u00eb xhirimi t\u00eb till\u00eb t\u00eb vullnetit politik nga ana e financ\u00ebs \u00ebsht\u00eb patjet\u00ebr lufta e kryer nga Otto von Bismarck kund\u00ebr Austris\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebr ta kompletuar unitetin e shteteve gjermane rreth Prusis\u00eb, kancelari vendosi t\u2019i shpall\u00eb luft\u00eb Habsurg\u00ebve q\u00eb n\u00eb vjen\u00eb qeverisnin at\u00eb q\u00eb mbetej nga Perandoria e Shenjt\u00eb Romake. I k\u00ebrkoi parlamentit prusian kredit\u00eb ushtarake t nevojshme, q\u00eb ju mohuan. N\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb ju drejtua bankierit Gerson von Bleichr\u00f6der, q\u00eb organizoi nj\u00eb konsorcium bankash n\u00eb gjendje ta financonin luft\u00ebn e Prusis\u00eb. Kjo \u00e7oi n\u00eb fitoren e ushtrive prusiane n\u00ebn drejtimin e gjeneralit Helmuth von Moltke \u2013 m\u00eb 3 korrik 1866, n\u00eb K\u00f6nig Gratz \u2013 e njohur si fitorja e Sadowa. Ja sesi financa mund ta p\u00ebrmbys\u00eb vullnetin politik. Megjithat\u00eb, jo i gjith\u00eb ng\u00ebr\u00e7i i bilancit \u00ebsht\u00eb domosodshm\u00ebrisht nj\u00eb shmangie antidemokratike e pushtetit politik. Nj\u00eb situat\u00eb ng\u00ebr\u00e7i e bilancit verifikohet kur parlamenti vendos t\u00eb mos i mbuloj\u00eb me taksa totalitetin e shpenzimeve t\u00eb paracaktuara, pasi i besohet mbi huat\u00eb. Si n\u00eb nj\u00eb loj\u00eb me letra, ng\u00ebr\u00e7i \u00ebsht\u00eb nj\u00eb bast: n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, nj\u00eb bast mbi besimin tek shoq\u00ebria civile, kursimtar\u00ebt e s\u00eb cil\u00ebs mund t\u2019i akordojn\u00eb huat\u00eb e nevojshme apo t\u00eb refuzojn\u00eb ta b\u00ebjn\u00eb. Anasjelltas, apeli ndaj bank\u00ebs qendrore p\u00ebr t\u00eb financuar ng\u00ebr\u00e7in \u2013 indirekt, pasi ta b\u00ebj direkt ndalohet nga normativa europiane \u2013 teston nj\u00eb kalim t\u00eb sfer\u00ebs financiare nga ana e pushtetit politik.<\/p>\n<p><strong>Ngjitja e nacionalizmit<\/strong><\/p>\n<p>P\u00ebr sa armiku i jasht\u00ebm mund t\u00eb rezultoj\u00eb i dobish\u00ebm p\u00ebr t\u2019i ribashkuar vendet europiane, kjo do t\u00eb mjaftonte p\u00ebr t\u2019i kompensuar forcat centrifuge q\u00eb k\u00ebrc\u00ebnojn\u00eb Europ\u00ebn? Nacionalizmi n\u00eb Europ\u00eb po sh\u00ebrben si pretekst, p\u00ebrve\u00e7se se emigrant\u00ebt nga jugu dhe nga lindja e Mesdheut, disa vendime t\u00eb Gjykat\u00ebs Europiane t\u00eb Drejt\u00ebsis\u00eb q\u00eb ndalojn\u00eb, n\u00eb em\u00ebr t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut, p\u00ebry\u00ebnien e t\u00eb huajve q\u00eb kan\u00eb kryer krime n\u00eb territorin komb\u00ebtar. Pushtimi i Ukrain\u00ebs ka \u00e7uar n\u00eb zbatimin e direktiv\u00ebs s\u00eb 4 marsit 2022 mbi \u00abmbrojtjen e p\u00ebrkohshme\u00bb \u2013 prej 1 viti, i rinovuesh\u00ebm p\u00ebr dy her\u00eb \u2013 e emigrant\u00ebve q\u00eb vijn\u00eb nga Ukraina. Tash e prapa, pavar\u00ebsisht 3 marr\u00ebveshjeve t\u00eb Dublinit (homologe t\u00eb hap\u00ebsir\u00ebs Schengen t\u00eb 1985) q\u00eb e detyrojn\u00eb vendin hyr\u00ebs ta trajtoj\u00eb k\u00ebrkes\u00ebn p\u00ebr azil, rezident\u00ebt ukrainas mund ta p\u00ebrcaktojn\u00eb n\u00eb vendin europian e zgjedhjes s\u00eb tyre; p\u00ebrfitojn\u00eb automatikisht lejen e q\u00ebndrimit, t\u00eb drejt\u00ebn e pun\u00ebs dhe t\u00eb kopertur\u00ebs sociale, edhe p\u00ebr ar\u00ebsim. Kjo i ka mund\u00ebsuar Polonis\u00eb \u2013 dhe n\u00eb mas\u00eb m\u00eb t\u00eb vog\u00ebl, Hungaris\u00eb \u2013 n\u00ebn k\u00ebrc\u00ebnimin e \u00abril\u00ebshimit\u00bb t\u00eb mas\u00ebs s\u00eb refugjat\u00ebve q\u00eb kan\u00eb mbledhur n\u00eb Per\u00ebndim, t\u00eb ushtrojn\u00eb presion me sukses ndaj Bashkimit Europian n\u00eb takimet n\u00eb zhvillim me ta.<\/p>\n<p>Blloku i fondeve PNRR p\u00ebr Hungarin\u00eb dhe Polonin\u00eb ka qen\u00eb p\u00ebrgjigja e Europ\u00ebs ndaj disa sjelljeve t\u00eb konsideruara t\u00eb kund\u00ebrta ndaj vlerave europiane. Nga viti 2019 Komisioni Europian k\u00ebrkonte \u00e7montimin e seksionit disiplinor t\u00eb krijuar nga qeveria polale pran\u00eb Gjykat\u00ebs Supreme me detyron e shqiptimit mbo shkaqet q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me <em>statusin <\/em>dhe ushtrimin e funksioneve t\u00eb gjykat\u00ebsve t\u00eb vet\u00eb Gjykat\u00ebs. Gjykata Europiane e Drejt\u00ebsis\u00eb e ka konsideruar nj\u00eb institucion t\u00eb till\u00eb jokonform me gjendjen e s\u00eb drejt\u00ebs, t\u00eb bazuar mbi pavar\u00ebsin\u00eb e autoritetit gjyq\u00ebsor. Nga ana e saj. Gjykata Kushtetuese e Polonis\u00eb ka reaguat me vendimin e famsh\u00ebm t\u00eb 7 tetorit 2021, duke theksuarse organizmat e Bashkimit Europian, kur tentojn\u00eb t\u2019i imponojn\u00eb Polonis\u00eb modifikimin e institucione gjyq\u00ebsore t\u00eb tij, \u00aboperojn\u00eb jasht\u00eb kompetencave t\u00eb besuara atyre nga traktatet\u00bb.<\/p>\n<p>N\u00eb realitet, kund\u00ebrshtia \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb komplekse nga sa mund t\u00eb duket, duke rilan\u00e7uar \u00e7\u00ebshtjen e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb bilancimit korrekt midis nevojave q\u00eb rrjedhin nga parimi i sovranitetit shtet\u00ebror dhe parimit t\u00eb subvencionimit t\u00eb Bashkimit Europian. \u00cbsht\u00eb fakt se, pavar\u00ebsisht nga interpretimet juridike dhe gazetareske q\u00eb vijn\u00eb, Komisioni Europian kishte ngrir\u00eb pages\u00ebn e 23.9 miliard eurove kontribute dhe t\u00eb 11.5 miliard\u00ebve hua t\u00eb parashikuara p\u00ebr Polonin\u00eb dhe, pavar\u00ebsisht nj\u00eb ligji t\u00eb miratuar majin e kaluar nga Dhoma e Ul\u00ebt e parlamentit polak q\u00eb parashikonte ta z\u00ebvend\u00ebsonte seksionin disiplinor me nj\u00eb seksion t\u00eb t\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb profesionale, m\u00eb konform me diktimet e s\u00eb drejt\u00ebs europiane, vendimi i Brukselit p\u00ebr t\u2019ia miratuar PNRR e Polonis\u00eb mbetet gjith\u00ebsesi i detyruar nga arritja e 283 \u00ab<em>milestones and targets<\/em>\u00bb t\u00eb mira, me q\u00ebllim zhbllokimin e pagesave p\u00ebr Varshav\u00ebn.<\/p>\n<p>N\u00eb rastin e Hungaris\u00eb, motivi p\u00ebr pezullimin e 6.3 miliard eurove t\u00eb parashikuara ka qen\u00eb korrupsioni. Rezervat e kund\u00ebrta me k\u00ebt\u00eb shtet i p\u00ebrgjigjen kushtit q\u00eb ndihmat europiane mos t\u00eb p\u00ebrgjysmohen, e miratuar nga Parlamenti Europian me k\u00ebrkes\u00ebn e Europ\u00ebs Veriore \u2013 me Holland\u00ebn n\u00eb krye \u2013 gjat\u00eb traktativ\u00ebs p\u00ebr planin e rilan\u00e7imit europian gjat\u00eb sulmit t\u00eb par\u00eb t\u00eb Covid-19 n\u00eb vitin 2020. Polonia dhe Hungaria kan\u00eb qen\u00eb ngurruese n\u00eb dh\u00ebnien e ok t\u00eb tyre p\u00ebr t\u00eb cilat mbret\u00ebron rregulli i unanimitetit, sidomos n\u00eb taksim. Qysh n\u00eb dhjetorin e 2021 t\u00eb dy vendet jan\u00eb treguar ngurrues kur \u00ebsht\u00eb folur p\u00ebr taks\u00ebn mbi fitimet e shoq\u00ebrive transkomb\u00ebtare dhe t\u00eb <em>carbon tax<\/em>. N\u00eb fund Hungaria ka revokuar veton n\u00eb dhjetorin e 2022, p\u00ebr 18 miliard euro, dhe ka dh\u00ebn\u00eb miratimin p\u00ebr futjen e \u00abtaks\u00ebs mbi karbonin\u00bb n\u00eb kufijt\u00eb e Europ\u00ebs, si ede t\u00eb kuot\u00ebs minimale prej 15% mbi fitimet e shoq\u00ebrive shum\u00ebkomb\u00ebshe me seli n\u00eb nj\u00eb vend \u00e7far\u00ebdo t\u00eb Bashkimit Europian.<\/p>\n<p><strong>BQE e vetme nuk mund t\u2019i tejkaloj\u00eb krizat europiane<\/strong><\/p>\n<p>N\u00eb 30 vitet e fundit, zakoni i p\u00ebr t\u00eb financuar dizavancat publike duke krijuar para ka kontribuar p\u00ebr t\u2018i zbutur <em>shock <\/em>ciklike t\u00eb ardhura nga jasht\u00eb Europ\u00ebs. Nga ana tjet\u00ebr, kjo politik\u00eb e parave t\u00eb leh\u00ebta, e zbatuar deri n\u00eb 2021, i ka verbuar qeverit\u00eb europiane lidhur me faktin se reformat strukturore nuk mund t\u00eb shtyhen n\u00eb pafund\u00ebsi. \u00cbsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb se nj\u00eb prej president\u00ebve m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj t\u00eb Komisonit Europian, Jacques Delors, e kishte zakon t\u00eb pohonte se euroja do t\u00eb sillte paqe, prosperitet dhe kompetivitet, por duhet t\u00eb pranojm\u00eb se unioni monetar, i vet\u00ebm, nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje ta rris\u00eb produktivitetin. Aq m\u00eb shum\u00eb q\u00eb n\u00eb nivelin e debitimit t\u00eb arrutur nga vendet e Europ\u00ebs Lindoree pengon BQE t\u00eb rris\u00eb p\u00ebrqindjen e interesit q\u00eb do t\u00eb ishte e nevojshme ta zhvillonte si\u00e7 duhet rolin e vet ekonomik. P\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb t\u00eb mundur, taksat reale \u2013 ajo q\u00eb mbahet n\u00eb inflacion \u2013 do t\u00eb duhej t\u00eb ishte pozitive, nd\u00ebrsa jan\u00eb ende gjer\u00ebsisht negative. K\u00ebshtu, BQE k\u00ebnaqet duke e ruajtur besueshm\u00ebrin\u00eb e saj duke i rritur taksat jeht\u00ebsisht sip\u00ebr zeros. Kjo do t\u00eb sjell\u00eb nj\u00eb rritje t\u00eb barr\u00ebs financiare t\u00eb vendeve t\u00eb p\u00ebrfshira.<\/p>\n<p>Ashtu si ligji nuk \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb p\u00ebr kasapin apo marangozin, por p\u00ebr qytetarin, po ashtu edhe monedha europiane nuk \u00ebsht\u00eb e konceptuar p\u00ebr aktor\u00ebt ekonomik\u00eb \u2013 familjet, bizneset dhe, gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb, shtetet e Bashkimit Europian \u2013 por p\u00ebr ekonomin\u00eb europiane. Praktikisht, \u00e7do vend an\u00ebtar e p\u00ebrdor sipas situat\u00ebs s\u00eb tij t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb dhe p\u00ebrfiton n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ndryshme. Kur modifikon alokimin e resurseve dhe t\u00eb rreziqeve, aksioni i BQE merr nj\u00eb rol politik gjithnj\u00eb e m\u00eb evident. Ky rol do t\u00eb forcohej n\u00ebse pranohej \u2013 si\u00e7 propozojn\u00eb disa ekonomist\u00eb \u2013 q\u00eb BQE financon direkt bizneset n\u00eb sektor\u00eb t\u00eb privilegjuar, si tranzicioni ekologjik, k\u00ebrkimi n\u00eb dixhital, bizneset e sektorit t\u00eb hidrogjenit apo t\u00eb qelizave me karburant me baz\u00eb fosile apo akoma formimin. Politika aktuale e BQEm duke i spostuar rreziqet financiare ndaj vendeve t\u00eb jugut, nuk mund ta leht\u00ebsoj\u00eb jo pushtetin, q\u00eb varet vet\u00ebm nga traktatet europiane dhe nga dob\u00ebsia me t\u00eb cilat interpretohen, por autoriteti. Nj\u00eb autoritet p\u00ebr t\u00eb cilit ka nevoj\u00eb t\u00eb ruhet mb\u00ebshtetja e nevojshme popullore q\u00eb euro ka shkaktuar dhe rritur. Sigurisht, ndarja e rreziqeve nuk \u00ebsht\u00eb kushti i vet\u00ebm p\u00ebr ta ruajtur besimin n\u00eb funksionimin e sistemit financiar europian: i takon BQE t\u00eb propozoj\u00eb akoma objektiva monetar\u00eb t\u00eb sakt\u00eb dhe mjete proporcionale, t\u00eb gjitha t\u00eb k\u00ebrkuara q\u00eb ia dob\u00ebsojn\u00eb pushtetin. Mbetet fakti q\u00eb autoriteti dhe jo vet\u00ebm pushteti i institucionit monetar \u00ebsht\u00eb i domosdosh\u00ebm p\u00ebr mir\u00ebfunksionimin e ekonomis\u00eb europiane.<\/p>\n<p><strong>Konkluzion <\/strong><\/p>\n<p>Autoritetet politike europiane (K\u00ebshill, Komision, Parlament), por nj\u00ebherazi autoritetet gjyq\u00ebsore t\u00eb tyre (gjykata europiane t\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb), nuk mund t\u2019i largohen kriz\u00ebs latente t\u00eb modernizmit, mish\u00ebrim i larg\u00ebt si i ar\u00ebsyes sovrane (Hazard), ashtu edhe i humanizmit europian (Husserl). Kriza latente e modernizmit q\u00ebndron n\u00eb zgjedhjen vendimtare midis \u00abglobales\u00bb dhe \u00ablokales\u00bb. Politikan\u00ebt aktual\u00eb nuk mund t\u00eb t\u00ebrhiqen n\u00eb \u00abpjes\u00ebmarrjen e t\u00eb gjith\u00ebve\u00bb apo t\u00eb fshihen prapa \u00abetik\u00ebs\u00bb dhe \u00abkomiteteve\u00bb t\u00eb tyre, p\u00ebr t\u00eb mos marr\u00eb vendimet. Duhet t\u00eb shqyrtojn\u00eb rast pas rasti, si\u00e7 sugjeron Habermas, duke u bazuar vet\u00ebm mbi rregulla t\u00eb afta t\u00eb federojn\u00eb vlera p\u00ebr t\u2019u aplikuar n\u00eb praktik\u00eb. Jan\u00eb vendime t\u00eb v\u00ebshtira, pasi n\u00eb moderniz\u00ebm nuk mund ta njohim \u00abglobalen\u00bb duke eksploruar vet\u00ebm \u00ablokalen\u00bb dhe anasjelltas, \u00ablokalja\u00bb nuk \u00ebsht\u00eb krejt\u00ebsisht e deduktueshme nga logjika e \u00abglobales\u00bb. Duhet t\u00eb \u00abmendojm\u00eb \u201clokalisht\u201d dhe t\u00eb veprojm\u00eb \u201cglobalisht\u201d pasi \u00abp\u00ebr t\u00eb vepruar, duhet t\u00eb lokalizojm\u00eb\u00bb? apo, n\u00eb t\u00eb kund\u00ebrt, si\u00e7 theksonin revolucionar\u00ebt Chiapas, duhet t\u00eb \u00abmendojm\u00eb \u201cglobalisht\u201d dhe t\u00eb veprojm\u00eb \u201clokalisht\u201d\u00bb? faktikisht \u00ebsht\u00eb e nevojshme t\u00eb mbahen bashk\u00eb k\u00ebto dy pozicione kontradiktore: \u00ebsht\u00eb kryqi i politik\u00ebs dhe burimi i p\u00ebrhersh\u00ebm i krizave aktuale t\u00eb Europ\u00ebs, asht\u00eb si \u00e7do vend n\u00eb ndryshim. P\u00ebr ta th\u00ebn\u00eb me m\u00ebnyr\u00ebn me t\u00eb cil\u00ebn Stephan Zweig u shpreh lidhur me Erazmusin e Rotterdam, Europa do t\u00eb mund t\u2019i tejkaloj\u00eb vet\u00ebm \u00abduke i rezistuar sirenave t\u00eb forta t\u00eb pretendimeve t\u00eb kota t\u00eb mbret\u00ebrve, fraksioneve dhe egoizmave komb\u00ebtare\u00bb.<\/p>\n<p>(nga <em>La Civilta Cattolica)<\/em><\/p>\n<p><strong>P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n<p><strong>ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bazat kulturore t\u00eb krizave europiane M\u00eb 1935 Paul Hazard analizonte kriz\u00ebn europiane t\u00eb shkaktuar nga racionalizmi n\u00eb shekullin e XVII. Kujtojm\u00eb vet\u00ebm diagnoz\u00ebn e tij t\u00eb famshme: \u00abShumica e francez\u00ebve mendonte si Bossuet; papritmas, francez\u00ebt mendojn\u00eb si Voltaire: \u00ebsht\u00eb nj\u00eb revolucion\u00bb. Ishte triumfi i nj\u00eb ar\u00ebsyeje t\u00eb p\u00ebrq\u00ebndruar mbi zot\u00ebrimin individual t\u00eb dijes s\u00eb tyre &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":40399,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40398"}],"collection":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=40398"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40398\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/40399"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=40398"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=40398"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=40398"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}