{"id":37758,"date":"2023-02-18T10:22:42","date_gmt":"2023-02-18T10:22:42","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=37758"},"modified":"2023-02-18T10:22:42","modified_gmt":"2023-02-18T10:22:42","slug":"makth-balltik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/2023\/02\/18\/makth-balltik\/","title":{"rendered":"Makth balltik"},"content":{"rendered":"<p><strong>Nga n\u00ebndet\u00ebsja b\u00ebrthamore \u201cBelgorod\u201d tek katastrofa e Nord Stream. Nj\u00eb p\u00ebrmbledhje e terroreve q\u00eb g\u00eblojn\u00eb n\u00eb detin e kontestimit.<\/strong><\/p>\n<p>T\u00eb gjith\u00eb e njihnin si \u201cJon peshkatari\u201d dhe e shikonin t\u00eb dilte me vark\u00ebn me motor duke sfiduar uj\u00ebrat ngjyr\u00eb plumbi dhe shkum\u00ebn gri, t\u00eb kthehej n\u00eb breg i lagur me nj\u00eb si likuid, nd\u00ebrsa algat ngjit\u00ebse i rr\u00ebshqisnin mbi xhupin e dyllosur. Ja mbante p\u00ebr n\u00eb dyqanin e tij p\u00ebrpara portit t\u00eb vog\u00ebl me nj\u00eb ark\u00eb me rombe, torsk (merluc nordik), harenga po t\u00eb ishte sezoni dhe ndonj\u00eb ngjal\u00eb kur kalonin gjat\u00eb udh\u00ebtimit t\u00eb \u00e7mendur drejt Detit t\u00eb Sargaseve. Derikur banor\u00ebt e pak\u00ebt e Kivikut dhe shum\u00eb pushues vere nuk zbuluan papritmas se ishte b\u00ebr\u00eb \u201cJon kasapi\u201d. Vazhdon t\u00eb shes\u00eb ndonj\u00eb peshk her\u00ebpas\u00ebhere, por sidomos bisteka, cop\u00ebza t\u00eb majme qingji, ndonj\u00eb kofsh\u00eb gjeldeti. \u201cSi ka mund\u00ebsi Jon?\u201d, habiten klient\u00ebt sezonal\u00eb. \u201cNuk ka m\u00eb asgj\u00eb p\u00ebr t\u00eb peshkuar\u201d, p\u00ebrgjigjej ashp\u00ebr dhe i dor\u00ebzuar, duke shtuar: \u201c\u00d6stersj\u00f6n, detin e lindjes si\u00e7 e quajm\u00eb ne, ka vdekur. Shum\u00eb pisll\u00ebqe. Mbeturina kimike, skorie b\u00ebrthamore dhe n\u00ebndet\u00ebse ruse\u201d. Po, e hedh aty, por p\u00ebr t\u00eb kan\u00eb qen\u00eb rus\u00ebt ata q\u00eb kan\u00eb shfarosur faun\u00ebn hitike, jo tani, por gjat\u00eb gjith\u00eb k\u00ebtyre viteve q\u00eb kan\u00eb l\u00ebvizur t\u00eb pashqet\u00ebsuar p\u00ebr t\u00eb spiunuar dhe provokuar, duke i hedhur mbeturinat e tyre drejt brigjeve. Qarkullojn\u00eb raporte kapri\u00e7ioze mbi substancat toksike, nga nafta tek mineralet radioaktive, n\u00eb nj\u00eb det t\u00eb brendsh\u00ebm q\u00eb ka rind\u00ebrrim t\u00eb pak\u00ebt pasi midis ishujve daneze korrentet atlantike bllokojn\u00eb ata t\u00eb jugper\u00ebndimit. Mjegullat e Balltikut prej koh\u00ebsh kan\u00eb eksituar mij\u00ebra \u00ebnd\u00ebrra. \u00d6sterlen, n\u00eb juglindje t\u00eb rajonit Scania, p\u00ebrgjat\u00eb brigjeve jugore, konsiderohet, me paksa imagjinat\u00eb, Riviera sudeze prej klim\u00ebs m\u00eb t\u00eb mir\u00eb e m\u00eb t\u00eb that\u00eb (pak jav\u00eb, por ato q\u00eb duhen) dhe p\u00ebr nj\u00eb mjedis njer\u00ebzor q\u00eb francez\u00ebt do ta quanin Bo-Bo, borgjez dhe <em>boh\u00e9mien<\/em>. Shkrimtar\u00eb, piktor\u00eb, aktor\u00eb e regjisor\u00eb t\u00eb famsh\u00ebm, diplomat\u00eb, kan\u00eb nd\u00ebrtuar apo bler\u00eb sht\u00ebpi t\u00eb m\u00ebdha me pamje nga deti ku kalojn\u00eb \u00e7do moment t\u00eb zhvatur suksesit, jet\u00ebs frenetike t\u00eb Stokholmit, udh\u00ebtimeve n\u00ebp\u00ebr bot\u00eb. Bregu me r\u00ebr\u00eb paraqet plazhe t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb bardha dhe t\u00eb fresk\u00ebta, nd\u00ebrsa n\u00ebp\u00ebr shpatulla kodrina t\u00eb val\u00ebzuara t\u00eb kujtojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb sesa Provans\u00ebn, jugun e Anglis\u00eb apo veriun e Gjermanis\u00eb dhe t\u00eb Danimark\u00ebs. P\u00ebrgjat\u00eb plazhit ngrihet nj\u00eb zinxhir me bunker\u00eb sot bosh, por t\u00eb gatsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb pritur ndonj\u00eb ushtar si gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore dhe viteve m\u00eb t\u00eb k\u00ebqija t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, t\u00eb v\u00ebmendsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb spiunuar l\u00ebvizjet e Ivanit, rusit me em\u00ebr, kund\u00ebrshtarit t\u00eb p\u00ebrhersh\u00ebm. Duke shikuar drejt p\u00ebrpara sht\u00ebpis\u00eb ku ka konsumuar shum\u00eb sezone, mund t\u00eb imagjinohet Lituania dhe pak m\u00eb n\u00eb jug Polonia. Miq q\u00eb kan\u00eb t\u00eb ardhura t\u00eb mira n\u00eb nj\u00ebrin prej 24000 ishujve q\u00eb mbrojn\u00eb Stokholmin, ruajn\u00eb n\u00eb fakt rrug\u00ebn e rrezikshme drejt Sh\u00ebn Pet\u00ebrsburgut. Kontrolli i arqipelagut konsiderohet thelb\u00ebsor. Tani jan\u00eb marinsat suedez\u00eb, q\u00eb pas vendimit p\u00ebr t\u00eb aderuar n\u00eb Aleanc\u00ebn Atlantike, operojn\u00eb n\u00eb bashk\u00ebpunim t\u00eb ngusht\u00eb me amerikan\u00ebt dhe finlandez\u00ebt.<\/p>\n<p>Kan\u00eb filluar n\u00eb ishullin Ut\u00f6, m\u00eb lindori q\u00eb rus\u00ebt pushtuan n\u00eb vitin e larg\u00ebt 1719 kur n\u00eb Mosk\u00eb ishte Pjetri i Madh, idhulli i Vladimir Putinit. \u201cLe t\u2019i d\u00ebrgojm\u00eb Rusis\u00eb nj\u00eb mesazh t\u00eb qart\u00eb: po rrisim kapacitetin ton\u00eb operativ dhe efikasitetin ton\u00eb\u201d, tha koloneli Adam Camel, komandant i Regjimentit t\u00eb I t\u00eb Marinsave. Mbrojtja dhe kontrolli i ishullit \u00ebsht\u00eb vendimtre, duke filluar nga m\u00eb i madhi dhe m\u00eb i militarizuari, Gotlandi, nga ku sipas tradit\u00ebs, do t\u00eb ishin emigran\u00ebt\u00ebt e tmerrsh\u00ebm got\u00eb q\u00eb \u00e7an\u00eb limesin romak. Danimarka, Suedia, Finlanda, Estonia, Letonia, Lituania, Polonia, Gjermania, fuqit\u00eb q\u00eb prej shekuj kan\u00eb kontestuar Balltikun, sot e rrethojn\u00eb dhe e mbrojn\u00eb nga Rusia n\u00ebn ombrell\u00ebn e NATO.\u00a0 Jan\u00eb n\u00eb alarm edhe radikal shik\u00ebt e \u00d6sterlen. Ret\u00eb e gazit q\u00eb jan\u00eb \u00e7liruar dy jav\u00eb m\u00eb par\u00eb nga Nord Stream ka kaluar edhe nga aty. Jo shum\u00eb larg \u00ebsht\u00eb ishulli Bornholm q\u00eb i p\u00ebrket Danimark\u00ebs. Shkohet shpesh n\u00eb ver\u00eb, duke u nisur me traget nga Ystad, i b\u00ebr\u00eb i njohur nga shkrimtari Henning Mankell prej aventurave t\u00eb komisarit Kurt Wallander. Duhen 80 minuta dhe ende sot mund t\u00eb blihen pije alkolike pa limit sudeze pasi danez\u00ebt jan\u00eb m\u00eb liberal\u00eb. T\u00eb paditur, fshatar\u00ebt nuk e dinin se \u00e7far\u00eb bombe kalonte n\u00eb k\u00ebto uj\u00ebra pak t\u00eb thella. Tani sharmi \u00ebsht\u00eb prishur, askush n\u00eb Suedi nuk mendon m\u00eb p\u00ebr mosangazhimin q\u00eb i ka mund\u00ebsuar vendit t\u2019i mbaj\u00eb k\u00ebmb\u00ebt n\u00eb shum\u00eb an\u00eb p\u00ebr mbi nj\u00eb shekull, duke i garantuar paqen, por jo p\u00ebr t\u00eb ndenjur v\u00ebrtet larg nga luft\u00ebrat. P\u00ebrleshja e fundit e armatosur i p\u00ebrket 1814 kur Jean-Baptiste Bernadotte, gjenerali i Napoleonit i kuror\u00ebzuar mbret, ja mori Norvegjin\u00eb danez\u00ebve.<\/p>\n<p>Jasht\u00eb konfliktit t\u00eb par\u00eb bot\u00ebror, gjat\u00eb t\u00eb dytit kurora e t\u00ebrhequr nga Gjermania hitleriane dhe qeveria socialdemokrate p\u00ebr nga padija, i mund\u00ebsuan Vermahtit ta kalonte vendit p\u00ebr t\u2019i kapur nga prapa norvegjez\u00ebt. Edhe kur n\u00eb dimrin e 1939 Stalini pushtoi Finland\u00ebn, trupa vullnetare suedeze u bashkuan me ato finlandeze, por ushtria q\u00ebndroi larg. N\u00eb periudh\u00ebn e pasluft\u00ebs Suedia ka marr\u00eb pjes\u00eb n\u00eb operacionet e OKB, pas 11 shtatorit 2001 nj\u00eb kontigjent u d\u00ebrgua n\u00eb Afganistan, megjithat\u00eb opinioni publik mbeti paq\u00ebsor dhe kund\u00ebr aderimit n\u00eb NATO. Pastaj ka ardhur rizgjimi i papritur. Kthesa suedeze \u00ebsht\u00eb thelb\u00ebsore sepse nuk ka dyshim q\u00eb vendi mbetet m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsishmi dhe m\u00eb i fuqishmi i t\u00eb gjith\u00eb zon\u00ebs balltike n\u00eb planin industrial dhe ushtarak. Polonia \u00ebsht\u00eb m\u00eb e populluar, por m\u00eb pak e zhvilluar. T\u00eb tjer\u00ebt jan\u00eb edhe m\u00eb t\u00eb pasur si Danimarka, por nuk kan\u00eb as t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn mas\u00eb, as fuqi zjarri. Nga ana tjet\u00ebr, Suedia ka qen\u00eb prej shekujsh nj\u00eb fuqi perandorake q\u00eb e ka ushtruar pik\u00ebrisht n\u00eb \u201cMesdheun e veriut\u201d hegjemonin\u00eb e saj. N\u00eb 1\/3 e Finland\u00ebs flitet suedisht. Norvegjia \u00ebsht\u00eb e pavarur vet\u00ebm nga 1905. Kur Gustav Vasa mori kuror\u00ebn n\u00eb 1523 dhe m\u00eb pas aderoi n\u00eb luteraniz\u00ebm, trupat suedeze u b\u00ebn\u00eb palca e ushtrive protestante deri m\u00eb 1648 me Paqen e Vestfalis\u00eb. Dinastia Vasa e ruajti dominimin e saj n\u00eb brigjet lindore t\u00eb Balltikut, duke u angazhuar n\u00eb nj\u00eb konflikt t\u00eb vazhduesh\u00ebm me Mosk\u00ebn dhe t\u00eb thuash se qen\u00eb sudeze\u00ebt ata q\u00eb lind\u00ebn Dukatin e Kievit q\u00eb sipas Putinit do t\u00eb ishte pararend\u00ebsi i n\u00ebn\u00ebs s\u00eb madhe ruse. P\u00ebr nj\u00eb paradoks t\u00eb historis\u00eb, Rus\u2019i \u00ebsht\u00eb si popullsit\u00eb sllave e nguluara p\u00ebrgjat\u00eb Dnieprit q\u00eb i quanin k\u00ebta gjigand\u00eb biond\u00eb q\u00eb zbrisnin nga veriu me anijet e tyre t\u00eb leh\u00ebta t\u00eb armatosura me s\u00ebpata, shpata t\u00eb gjata dhe mburoja prej druri p\u00ebr t\u00eb mbrojtur treg\u00ebtar\u00ebt q\u00eb shk\u00ebmbenin peli\u00e7et me grur\u00eb.<\/p>\n<p>Romak\u00ebt nuk kan\u00eb arritur kurr\u00eb n\u00eb brigjet e Balltikut, edhe pse Plini i Vjet\u00ebr fliste p\u00ebr Baltian, ishullin legjendar e rrethuar nga nj\u00eb det i njohur si Suebicum (nga k\u00ebtu Suedia) p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn shkroi Taciti tek <em>Agricola<\/em> dhe <em>Germania<\/em>. N\u00eb nj\u00eb ekspozit\u00eb arekologjike t\u00eb viteve m\u00eb par\u00eb n\u00eb Malm\u00f6, qyteti kryesor i Scania, gjurm\u00ebt e Rom\u00ebs qen\u00eb sidomos monedha argjendi t\u00eb fituara duke shk\u00ebmbyer qelibar, peli\u00e7e dhe flok\u00eb biond\u00eb grash\u00eb t\u00eb vler\u00ebsuara p\u00ebr parruket e grave t\u00eb martuara. As helmeta, as grushtore, as shpata romake. Ka qen\u00eb \u201cloja e shk\u00ebmbimeve\u201d ajo q\u00eb ka sjell\u00eb mir\u00ebqenie dhe qytet\u00ebrim mezi pla\u00e7kit\u00ebsve viking\u00eb q\u00eb dominuar veriun nga viti 700 deri n\u00eb 1100 pas Krishtit q\u00eb u zransformuan n\u00eb treg\u00ebtar\u00eb. Pjes\u00eb e mir\u00eb e Mesdheut u dominua nga lidhjet e qyteteve t\u00eb lira t\u00eb lul\u00ebzuara n\u00ebn plog\u00ebshtin\u00eb Perandorake Romake \u2013 Gjermanike. Hansabund, m\u00eb e fuqishmja, bashkonte Flandr\u00ebn, Gjermanin\u00eb veriore, pjes\u00eb t\u00eb Skandinavis\u00eb, me marr\u00ebveshje treg\u00ebtare dhe nganj\u00ebher\u00eb edhe ushtarake. Kalmari n\u00eb juglindje t\u00eb Suedis\u00eb, ku n\u00eb 1397 u firmos Unioni me Norvegjin\u00eb i zgjatur deri n\u00eb 1520, ishte pik\u00ebnisja drejt tokave t\u00eb dh\u00ebna nga perandori Federiku i II Kalor\u00ebsve Teuton\u00eb t\u00eb kthyer nga kryq\u00ebzatat, nj\u00eb shtet murgor q\u00eb nga Prusia aktuale shkonte deri n\u00eb Livoni e n\u00eb Estoni, ku shfaqej me pretendim gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb madh Principata e Mosk\u00ebs. Fitorja e Aleksandr Nevskijt, zot\u00ebri i Novgorodit n\u00eb 1242 kund\u00ebr teuton\u00ebve, danez\u00ebve dhe livonian\u00ebve n\u00eb \u201cBetej\u00ebn e Liqenit t\u00eb Akullt\u201d \u2013 e rind\u00ebrtuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb mjesht\u00ebrore nga Sergej Ejzen\u0161tejn (i lindur n\u00eb Rig\u00eb t\u00eb Balltikut) n\u00eb filmin e tij t\u00eb 1938 \u2013 kishte krijuar nj\u00eb ekuilib\u00ebr pakashum\u00eb t\u00eb paq\u00ebndruesh\u00ebm, i prishur nga Ivani i IV i quajtur i Tmerrsh\u00ebm, i pari q\u00eb u quajt Car dhe q\u00eb shpalli Mosk\u00ebn \u201cRoma e Tret\u00eb\u201d, trash\u00ebgimtare e Kostandinopoj\u00ebs. Megjithat\u00eb, as ai nuk arriti t\u00eb hap\u00eb nj\u00eb port rus n\u00eb per\u00ebndim. Anijet e pakta q\u00eb mbesnin ende t\u00eb ankoruara n\u00eb Arkangjel n\u00eb Detin e Bardh\u00eb, t\u00eb bllokuara nga akulli shum\u00eb muaj n\u00eb vit; p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb rrug\u00eb drejt Europ\u00ebs duhet t\u00eb kalonin Detin Barenc dhe Oqeanin Arktik. Akoma sot \u00ebsht\u00eb baza kryesore detare, edhe ushtarake, nga aty b\u00ebn ecejaken n\u00ebndet\u00ebsja e tmerrshme b\u00ebrthamore Belgorod q\u00eb mund ta arrij\u00eb Balltikun n\u00ebp\u00ebrmjet kanalit t\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00eb 1933. Dalja n\u00eb deti i detyrohet Pjetrit t\u00eb Madh.<\/p>\n<p>I apasionuar pas anijeve, qe ai q\u00eb nd\u00ebrtoi (k\u00ebsaj radhe me duart e tij, t\u00eb pajisura me sopat\u00eb q\u00eb e p\u00ebrdorte me forc\u00eb dhe me mjesht\u00ebri) flot\u00ebn e par\u00eb ruse dhe, me fushat\u00ebn e Azovit kund\u00ebr tatar\u00ebve, fitoi nj\u00eb avampost drejt Krimes\u00eb dhe Detit t\u00eb Zi. Espansionizmi pjetrin e alarmoi Mbret\u00ebrin\u00eb e Polonis\u00eb dhe Dukatin e Madh t\u00eb Lituanis\u00eb q\u00eb p\u00ebrfshinte nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb Ukrain\u00ebs e ndar\u00eb midis Habsburg\u00ebve, Khanatit t\u00eb Krimes\u00eb, polak\u00ebve dhe lituanez\u00ebve. I kthyer n\u00eb atdhe pas udh\u00ebtimeve t\u00eb tij n\u00eb Europ\u00ebn Veriper\u00ebndimore q\u00eb e \u00e7uan deri n\u00eb Angli dhe e konsolidoi pushtetin fal\u00eb disa gjakderdhjeve t\u00eb frikshme, Pjetri u hodh n\u00eb fushat\u00ebn p\u00ebr t\u2019i marr\u00eb Suedis\u00eb kontrollin e \u00d6stersj\u00f6n. Qen\u00eb 20 vite beteja me rrotullime aleancash q\u00eb p\u00ebrfshin\u00eb edhe Perandorin\u00eb Osmane. Lufta e Madhe e Veriut, si\u00e7 u njoh, p\u00ebrfundoi m\u00eb 1721, Rusia siguroi Ingrin\u00eb suedeze, Estonin\u00eb suedeze, Livonin\u00eb dhe pjes\u00eb t\u00eb Karelis\u00eb; n\u00eb k\u00ebmbim t\u00eb 2 milion riksdaler\u00ebve, taleri mbret\u00ebror, monedha zyrtare p\u00ebrpara adoptimit t\u00eb koron\u00ebs m\u00eb 1873, dhe hoqi dor\u00eb nga Finlanda, p\u00ebrve\u00e7 disa territoreve p\u00ebrreth Sh\u00ebn Pet\u00ebrsburgut q\u00eb nga 1712 ishte b\u00ebr\u00eb kryeqytet, por Stokholmi dhe Moska do t\u00eb mbesin gjithmon\u00eb armike. P\u00ebr fuqin\u00eb suedeze filloi nj\u00eb faz\u00eb t\u00ebrheqjeje n\u00ebn presionin prusian t\u00eb dinastis\u00eb Hohenzollern dhe t\u00eb rus\u00ebve ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00ebn caresh\u00ebn Katerin\u00eb.<\/p>\n<p>Duke p\u00ebrgatitur revolucionin, Lenini stacionohej midis Stokholmit dhe Helsinkit ku merrte \u00e7anta t\u00eb mbushura me marka q\u00eb ia d\u00ebrgonte Stalini, frut i rr\u00ebmbimeve dhe i shantazheve ndaj Bakus\u00eb, qyteti petrolifer ku operonte duke v\u00ebn\u00eb n\u00ebn gjuajtje her\u00ebpas\u00ebhere rafinerit\u00eb e familjes Rothschild e t\u00eb Nobel\u00ebve. Gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, Suedia u b\u00eb vendi i takimeve diplomatike dhe i kryq\u00ebzimit t\u00eb spiun\u00ebve e dyt\u00eb vet\u00ebm n\u00eb Berlin dhe kok\u00eb m\u00eb kok\u00eb me Vjen\u00ebn. Nd\u00ebrsa i gjith\u00eb bregu jugor i Balltikut ishte pjes\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse e Bashkimit Sovjetik, q\u00eb me regjimet kukull t\u00eb Polonis\u00eb dhe t\u00eb Gjermanis\u00eb Lindore, q\u00eb i kishte zgjatur kthetrat e tij deri n\u00eb zem\u00ebr t\u00eb Europ\u00ebs. \u00c7lirimi n\u00eb 1991 qe i dhunsh\u00ebm dhe i p\u00ebrgjaksh\u00ebm. Vjen p\u00ebr mbar\u00eb t\u00eb kujtohet se pse debati publik n\u00eb Itali, n\u00eb mediat dhe n\u00eb kafenet\u00eb e Montecitorio, duket se nuk e njeh apo se e ka harruar. Ashtu si\u00e7 survejon mbi rastin skandaloz t\u00eb Kaliningradit. Pse \u00ebsht\u00eb l\u00ebn\u00eb nj\u00eb pyk\u00eb b\u00ebrthamore midis Polonis\u00eb dhe Lituanis\u00eb? Mbi baz\u00ebn e nj\u00eb kompozimi etnik t\u00eb imponuar nga rus\u00ebt q\u00eb nga 1945 e k\u00ebtej kan\u00eb asgj\u00ebsuar jo vet\u00ebm gjerman\u00ebt, por edhe polak\u00ebt, lituanez\u00ebt, hebrenjt\u00eb q\u00eb prej shekujsh popullonin K\u00f6nigsberg? Per\u00ebndimi i korruptuar dhe pla\u00e7kit\u00ebs kund\u00ebr t\u00eb cilit shp\u00ebrthen Mad Vlad, mbylli nj\u00ebrin sy ashtu si\u00e7 v\u00ebrejti i preokupuar, por nga larg, at\u00eb q\u00eb ndodhte n\u00eb vendet balltike. M\u00eb 23 gusht 1989, kur ende Muri i Berlinit nuk kishte r\u00ebn\u00eb, rreth 2 milion njer\u00ebz, \u00e7ereku i t\u00eb gjith\u00eb popullsis\u00eb s\u00eb atyre q\u00eb quheshin republika socialiste sovjetike, formuan n\u00eb zinxhir njer\u00ebzor t\u00eb pand\u00ebrprer\u00eb prej 600 kilometrash, duke u nisur nga Talini n\u00eb Estoni, duke u lidhur me Rig\u00ebn n\u00eb Letoni dhe duke shkuar deri n\u00eb Vilnius t\u00eb Lituanis\u00eb. Me Rrug\u00ebn Balltike, si\u00e7 u quajt, ata popuj l\u00ebshonin nj\u00eb ul\u00ebrim\u00eb lirie 50 vite pas traktatit Ribentrop \u2013 Molotov q\u00eb i ishte vendosur n\u00ebn zgjedh\u00ebn sovjetike. K\u00ebrkonin nj\u00eb pavar\u00ebsi sa m\u00eb pak ekonomike, ajo politike u poq vitin e ardhsh\u00ebm.<\/p>\n<p>N\u00eb shkurtin e 1990, zgjedhjet legjislative sovjetike n\u00eb Lituani soll\u00ebn n\u00eb pushtet me nj\u00eb mazhoranc\u00eb prej 2\/3 nacionalist\u00ebt e mb\u00ebshtetur nga <em>Sajudis<\/em> (\u201cL\u00ebvizja\u201d), organizata indipendentiste e themeluar nga Vytautas Landsbergis. M\u00eb 11 mars, Sovjeti Suprem Lituan shpalli pavar\u00ebsin\u00eb, m\u00eb 17 prill rus\u00ebt bllokuan vendin. M\u00eb 12 maj drejtuesit politike e tre republikave firmos\u00ebn nj\u00eb deklarat\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt t\u00eb njohur si Mir\u00ebkuptimi Balltik. Moska filloi negociatat me kusht q\u00eb t\u00eb ngrinin deklarimet e pavar\u00ebsis\u00eb. P\u00ebrball\u00eb refuzimit, Rusia u p\u00ebrgjigj sipas zakonit t\u00eb saj: duke d\u00ebrguar trupat. Shp\u00ebrthyen revolta kudo, n\u00eb at\u00eb q\u00eb u quajt masakra e Vilniusit midis 11 dhe 13 janarit 14 manifestues u vran\u00eb dhe 140 u plagos\u00ebn. N\u00eb fund, tanket e lan\u00eb qytetin. Kur m\u00eb pas, m\u00eb 21 gusht krahu i eg\u00ebr i Partis\u00eb Komuniste q\u00eb po vdiste tentoi nj\u00eb grusht shteti n\u00eb Mosk\u00eb, estonez\u00ebt shpall\u00eb pavar\u00ebsin\u00eb. Pak koh\u00eb m\u00eb pas parashutist\u00ebt sovjetik\u00eb u ul\u00ebn mbi kull\u00ebn televizive t\u00eb Talinit, por po at\u00eb dit\u00eb edhe Parlamenti letonez votoi p\u00ebr pavar\u00ebsin\u00eb, tashm\u00eb zinxhiri njer\u00ebzor i 1989 ishte b\u00ebr\u00eb nj\u00eb val\u00eb e pandalshme. M\u00eb 27 gusht Komuniteti Europian e priti me favor rivendosjen e sovranitetit t\u00eb shteteve balltike. Bashkimi Sovjetik i njohu faktin e kryer me 6 shtator 1991, por trupat ruse mbet\u00ebn akoma atje: n\u00eb Estoni u larguan pas heqjes dor\u00eb nga kontrolli i strukturave b\u00ebrthamore n\u00eb Paldiski m\u00eb 26 shtator 1995, n\u00eb Letoni ushtari i fundit sovjetik e la Skrunda-1, baz\u00ebn ushtarake sovjetike, n\u00eb tetorin e 1999, duke sh\u00ebnuar k\u00ebshtu fundin simbolik t\u00eb pranis\u00eb ushtarake ruse. Vladimir Putini, q\u00eb prej 3 muajsh kryeminist\u00ebr, asistoi i pafuqish\u00ebm ndaj \u201ctragjedis\u00eb m\u00eb t\u00eb keqe gjeopolitike t\u00eb historis\u00eb\u201d, duke medituar hakmarrjen dhe vendet balltike k\u00ebrkuan q\u00eb t\u00eb aderojn\u00eb n\u00eb NATO. Vet\u00ebm kok\u00ebtrash\u00ebt mund t\u00eb trajtohen sot si provokator\u00eb, pasi q\u00eb p\u00ebr 55 vitesh qen\u00eb dominuar, rusifikuar, t\u00eb fshir\u00eb nga koncerti i kombeve, e megjithat\u00eb kok\u00ebbosh\u00ebt nuk mungojn\u00eb kurr\u00eb.<\/p>\n<p>(nga <em>Il Foglio<\/em>)<\/p>\n<p><strong>P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n<p><strong>ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga n\u00ebndet\u00ebsja b\u00ebrthamore \u201cBelgorod\u201d tek katastrofa e Nord Stream. Nj\u00eb p\u00ebrmbledhje e terroreve q\u00eb g\u00eblojn\u00eb n\u00eb detin e kontestimit. T\u00eb gjith\u00eb e njihnin si \u201cJon peshkatari\u201d dhe e shikonin t\u00eb dilte me vark\u00ebn me motor duke sfiduar uj\u00ebrat ngjyr\u00eb plumbi dhe shkum\u00ebn gri, t\u00eb kthehej n\u00eb breg i lagur me nj\u00eb si likuid, nd\u00ebrsa algat &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":37759,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37758"}],"collection":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=37758"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37758\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/37759"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=37758"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=37758"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=37758"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}