{"id":36726,"date":"2023-02-09T11:00:07","date_gmt":"2023-02-09T11:00:07","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=36726"},"modified":"2023-02-09T11:03:09","modified_gmt":"2023-02-09T11:03:09","slug":"bloomberg-si-tiranet-e-perdorin-teknologjine-per-te-na-spiunuar-te-gjitheve","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/2023\/02\/09\/bloomberg-si-tiranet-e-perdorin-teknologjine-per-te-na-spiunuar-te-gjitheve\/","title":{"rendered":"\u201cBloomberg\u201d: Si tiran\u00ebt e p\u00ebrdorin teknologjin\u00eb p\u00ebr t\u00eb na spiunuar t\u00eb gjith\u00ebve"},"content":{"rendered":"<p><strong>Nga Parmy Olson <\/strong><\/p>\n<p>P\u00ebrmes librit t\u00eb tyre \u201cPegasus:Si spiuni q\u00eb mbani n\u00eb xhepin tuaj k\u00ebrc\u00ebnon fundin e privat\u00ebsis\u00eb, dinjitetit dhe demokracis\u00eb\u201d, gazetar\u00ebt investigativ\u00eb Laurent Richard dhe Sandrine Rigaud, shpjegojn\u00eb n\u00eb detaje se si nj\u00eb kompani izraelite u dha qeverive n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn t\u00eb p\u00ebrgjojn\u00eb fshehurazi telefonat celular\u00eb t\u00eb qytetar\u00ebve. N\u00eb intervist\u00ebn e dh\u00ebn\u00eb p\u00ebr Blomberg, ata thon\u00eb se privat\u00ebsia e t\u00eb gjith\u00ebve \u00ebsht\u00eb ende n\u00eb rrezik, dhe se nga kjo po p\u00ebrfitojn\u00eb t\u00eb gjith\u00eb pushtetar\u00ebt sidomos udh\u00ebheq\u00ebsit autokrat\u00eb dhe diktator\u00ebt.<\/p>\n<p>Ju jeni bashkautor\u00ebt e nj\u00eb libri t\u00eb ri q\u00eb rr\u00ebfen historin\u00eb e \u201cPegasus\u201d, nj\u00eb program p\u00ebrgjimi shum\u00eb i fuqish\u00ebm, i zhvilluar nga kompania izraelite e siguris\u00eb kibernetike \u201cNSO Group\u201d. Vitet e fundit, kjo teknologji u ble nga nj\u00eb s\u00ebr\u00eb qeverish n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn, gj\u00eb q\u00eb i dha atyre qasje shum\u00eb t\u00eb leht\u00eb n\u00eb telefonat celular\u00eb t\u00eb \u00e7do qytetari pa dijenin\u00eb e tyre. N\u00eb vitin 2020, nj\u00eb burim sekret i zbuloi ekipit tuaj t\u00eb gazetar\u00ebve investigativ\u00eb n\u00eb Paris nj\u00eb liste m\u00eb 50.000 numra telefoni q\u00eb donin t\u00eb p\u00ebrgjonin klient\u00ebt e NSO Group.<\/p>\n<p><strong>Midis emrave n\u00eb list\u00eb ishin presidenti francez Emmanuel Macron, disidenti saudit Jamal Khashoggi dhe nj\u00eb grup gazetar\u00ebsh, p\u00ebrfshir\u00eb koleg\u00ebt tuaj. Cila \u00ebsht\u00eb ideja qendrore e k\u00ebtij libri?<\/strong><\/p>\n<p>Laurent Richard:Kur pat\u00ebm qasje n\u00eb k\u00ebt\u00eb list\u00eb, ne zbuluam p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb fytyrat e v\u00ebrteta t\u00eb viktimave t\u00eb mbik\u00ebqyrjes kibernetike. Ne treguam se si k\u00ebto teknologji jan\u00eb keqp\u00ebrdorur masivisht nga aktor\u00ebt shtet\u00ebror\u00eb kund\u00ebr gazetar\u00ebve, mbrojt\u00ebsve t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut, avokat\u00ebve, kund\u00ebrshtar\u00ebve politik\u00eb. Po ashtu treguam sesi Pegasus u b\u00eb nj\u00eb lloj mjeti magjik p\u00ebr tiran\u00ebt dhe diktator\u00ebt q\u00eb t\u00eb mbanin n\u00ebn mbik\u00ebqyrje disident\u00ebt dhe \u00e7do lloj njeriu q\u00eb mund t\u00eb sfidonte pushtetin e tyre.<\/p>\n<p>Sandrine Rigaud:\u00cbsht\u00eb thelb\u00ebsore q\u00eb lexuesit ta kuptojn\u00eb fuqin\u00eb e k\u00ebtij programi. Ai mund t\u00eb dep\u00ebrtoj\u00eb tek gjith\u00e7ka q\u00eb keni n\u00eb telefonin tuaj, dhe e b\u00ebn k\u00ebt\u00eb n\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb krejt\u00ebsisht t\u00eb padukshme. Dhe nuk ka nevoj\u00eb q\u00eb ju t\u00eb b\u00ebni ndonj\u00eb veprim t\u00eb gabuar apo t\u00eb klikoni mbi ndonj\u00eb link q\u00eb p\u00ebrmban viruse.<\/p>\n<p>Mendoni se \u00e7far\u00eb gjendet n\u00eb telefonin tuaj \u2013 rezultatet e k\u00ebrkimeve tuaja n\u00eb Google, fotot personale, list\u00ebn tuaj t\u00eb kontakteve, vendndodhjen tuaj, fjal\u00ebkalimet tuaja. T\u00eb gjith\u00eb mund ta kuptojn\u00eb se sa i rreziksh\u00ebm mund t\u00eb jet\u00eb ky lloj spyware n\u00eb duart e diktator\u00ebve dhe regjimeve autoritare. Imagjinoni se si mund t\u00eb p\u00ebrdoret ai p\u00ebr t\u2019u mbyllur goj\u00ebn e gazetar\u00ebve dhe kund\u00ebrshtar\u00ebt politik\u00eb. Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse ne e konsiderojm\u00eb at\u00eb nj\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim t\u00eb madh kund\u00ebr demokracis\u00eb.<\/p>\n<p><strong>Si ishin dit\u00ebt e para kur ju ra n\u00eb duar lista me 50.000 emra, dhe m\u00eb pas e kuptuat se sa e r\u00ebnd\u00ebsishme ishte kjo?<\/strong><\/p>\n<p>Laurent Richard:Si gazetar, ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb rast q\u00eb ju vjen vet\u00ebm nj\u00eb her\u00eb n\u00eb jet\u00eb. Nj\u00eb sasi e madhe numrash telefoni t\u00eb personave, q\u00eb ishin potencialisht n\u00eb sh\u00ebnjest\u00ebr, kishte r\u00ebn\u00eb n\u00eb duart tona dhe asnj\u00eb nga viktimat nuk ishte n\u00eb dijeni t\u00eb k\u00ebsaj. Por ai moment ishte vet\u00ebm fillimi, sepse nuk mjaftonte vet\u00ebm rrjedhja e informacioni dhe lista.<\/p>\n<p>Na duheshin prova. Gjat\u00eb investigimit ton\u00eb, ne ishim n\u00eb gjendje t\u00eb v\u00ebrtetonim se mij\u00ebra njer\u00ebz ishin v\u00ebrtet t\u00eb prekur, dhe se ky program p\u00ebrgjimi po merrte n\u00ebn kontroll komunikimet e shum\u00eb disident\u00ebve politik\u00eb dhe gazetar\u00ebve n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn. Dhe ne ishim n\u00eb gjendje t\u00eb v\u00ebrtetonim se ky keqp\u00ebrdorim ishte nj\u00eb problem global, sepse kjo industri nuk \u00ebsht\u00eb fare e rregulluar nga ndonj\u00eb ligj.<\/p>\n<p><strong>Cilat ishin sfidat m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha me t\u00eb cilat u p\u00ebrball secili prej jush gjat\u00eb k\u00ebrkimit dhe shkrimit t\u00eb k\u00ebtij libri?<\/strong><\/p>\n<p>Sandrine Rigaud:Kur je duke hetuar keqp\u00ebrdorimin e softueri m\u00eb t\u00eb rreziksh\u00ebm q\u00eb ekziston aktualisht n\u00eb bot\u00eb, n\u00eb nj\u00eb moment duhet t\u00eb supozosh se do t\u00eb jesh edhe vet\u00eb n\u00eb sh\u00ebnjest\u00ebr. Po ashtu ne i kontaktonim dhe paralajm\u00ebruam njer\u00ebzit q\u00eb jetonin n\u00ebn regjime autoritare dhe q\u00eb ndoshta po spiunoheshin. Por si mund t\u00eb kontaktonim ata njer\u00ebz n\u00ebse nuk mund t\u00eb p\u00ebrdornim telefonin dhe nuk mund t\u00eb udh\u00ebtonim p\u00ebr t\u2019i takuar personalisht p\u00ebr shkak t\u00eb Covid? K\u00ebto ishin disa nga sfidat me t\u00eb cilat u p\u00ebrball\u00ebm.<\/p>\n<p>Laurent Richard:Kur filluam nga puna, b\u00ebm\u00eb k\u00ebrkime n\u00eb mbi m\u00eb shum\u00eb se 10 vende q\u00eb kishin bler\u00eb softuerin Pegasus. Disa prej tyre ishin shum\u00eb t\u00eb rrezikshme. Nuk donim q\u00eb t\u00eb ishim t\u00eb radh\u00ebs n\u00eb list\u00eb. N\u00ebse nj\u00eb person n\u00eb grupin ton\u00eb do t\u00eb ishte duke u p\u00ebrgjuar nga Pegasus, at\u00ebher\u00eb projekti do t\u00eb ekspozohej. Do t\u00eb kishte p\u00ebrfunduar menj\u00ebher\u00eb.<\/p>\n<p><strong>Pse keni p\u00ebrdorur mekanizma mbrojt\u00ebs kund\u00ebr tij?<\/strong><\/p>\n<p>Sandrine Rigaud:P\u00ebr arsye sigurie nuk mund t\u00eb shpjegojm\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb specifike mjetet q\u00eb u detyruam t\u00eb p\u00ebrdornim. Por ishte e qart\u00eb se nuk mund t\u00eb p\u00ebrdornim m\u00eb telefonat tan\u00eb dhe as kompjuterat tan\u00eb. Sa her\u00eb q\u00eb diskutonim ndonj\u00eb gj\u00eb me nj\u00eb nga burimet tona, duhej t\u00eb siguroheshim q\u00eb n\u00eb dhom\u00eb apo kudo rreth nesh nuk kishte pajisje p\u00ebrgjimi.<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb pak e \u00e7uditshme kur kontakton dik\u00eb dhe i k\u00ebrkon q\u00eb t\u00eb l\u00ebr\u00eb celularin e tij n\u00eb dhom\u00ebn tjet\u00ebr. Ata mund t\u00eb mendojn\u00eb se jeni paksa paranojak, por m\u00eb pas e kuptojn\u00eb shum\u00eb shpejt se sa serioze \u00ebsht\u00eb kjo \u00e7\u00ebshtje dhe pse \u00ebsht\u00eb kaq e r\u00ebnd\u00ebsishme.<\/p>\n<p>Teksa po lexoja k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr, vazhdova t\u00eb pyesja veten pse \u201cNSO Group\u201d nuk vinte kushte m\u00eb t\u00eb forta p\u00ebr klientel\u00ebn e saj. Cil\u00ebt ishin faktor\u00ebt kryesor\u00eb q\u00eb n\u00eb fund \u00e7uan n\u00eb keqp\u00ebrdorimin dhe abuzimin e Pegasus?<\/p>\n<p>Laurent Richard:Kur i shet softuerin nj\u00eb vendi si Azerbajxhani apo Arabia Saudite, e di q\u00eb klienti ka nj\u00eb histori shum\u00eb t\u00eb err\u00ebt sa i p\u00ebrket shkeljeve t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut. Narrativa zyrtare e NSO \u00ebsht\u00eb se ajo ka nj\u00eb bord t\u00eb etik\u00ebs, disa k\u00ebshilltar\u00eb dhe nj\u00eb politik\u00eb t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut.<\/p>\n<p><strong>Fakti q\u00eb ka di\u00e7ka t\u00eb till\u00eb duket shum\u00eb ironike\u2026<\/strong><\/p>\n<p>Laurent Richard:Ashtu \u00ebsht\u00eb. Dhe kur NSO shet Pegasus, i thot\u00eb klientit \u201cNe nuk do t\u2019i dim\u00eb asnj\u00ebher\u00eb objektivat tuaja. As q\u00eb duam ta dim\u00eb por as nuk ka nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb teknike p\u00ebr ta m\u00ebsuar k\u00ebt\u00eb\u201d. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, ata shtonin: \u201cPor n\u00ebse ka ndonj\u00eb lloj keqp\u00ebrdorimi dhe njer\u00ebzit sh\u00ebnjestrohen n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pahijshme, n\u00ebse programi p\u00ebrdoret kund\u00ebr njer\u00ebzve q\u00eb nuk jan\u00eb terrorist\u00eb apo kriminel\u00eb, ne do t\u00eb hetojm\u00eb\u201d. Por si mund t\u00eb hetoni n\u00ebse nuk e dini se cil\u00ebt jan\u00eb objektivat? Po ashtu nuk ka fare transparenc\u00eb mbi m\u00ebnyr\u00ebn sesi qeverit\u00eb mund ta p\u00ebrdorin k\u00ebt\u00eb mjet, sepse e gjitha klasifikohet si \u00e7\u00ebshtje e siguris\u00eb komb\u00ebtare.<\/p>\n<p>Kur njer\u00ebzit mendojn\u00eb p\u00ebr spiun\u00ebt, mendja u shkon tek agjencit\u00eb qeveritare. Por qeverit\u00eb ua kan\u00eb dh\u00ebn\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb mbik\u00ebqyrjen kontraktor\u00ebve privat\u00eb. Pse \u00ebsht\u00eb rritur kaq shum\u00eb ky treg p\u00ebr kontraktor\u00ebt si NSO?<\/p>\n<p>Sandrine Rigaud:Q\u00eb nga viti 2015, p\u00ebrgjimi i smartfon\u00ebve \u00ebsht\u00eb shnd\u00ebrruar n\u00eb nj\u00eb mjet shum\u00eb efikas mbik\u00ebqyrje p\u00ebr disa regjime. Kjo po krijon goxha k\u00ebrkes\u00eb n\u00eb treg. P\u00ebr momentin, NSO ofron ndoshta mjetin m\u00eb t\u00eb sofistikuar, Pegasus. Por ekzistojn\u00eb edhe softuer\u00eb t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb k\u00ebtij lloji.<\/p>\n<p><strong>P\u00ebrktheu: Alket Goce-AlbEu.com<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga Parmy Olson P\u00ebrmes librit t\u00eb tyre \u201cPegasus:Si spiuni q\u00eb mbani n\u00eb xhepin tuaj k\u00ebrc\u00ebnon fundin e privat\u00ebsis\u00eb, dinjitetit dhe demokracis\u00eb\u201d, gazetar\u00ebt investigativ\u00eb Laurent Richard dhe Sandrine Rigaud, shpjegojn\u00eb n\u00eb detaje se si nj\u00eb kompani izraelite u dha qeverive n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn t\u00eb p\u00ebrgjojn\u00eb fshehurazi telefonat celular\u00eb t\u00eb qytetar\u00ebve. N\u00eb intervist\u00ebn e dh\u00ebn\u00eb p\u00ebr Blomberg, &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":36567,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[40],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36726"}],"collection":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=36726"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36726\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/36567"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=36726"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=36726"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=36726"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}