{"id":3555,"date":"2022-01-31T10:14:25","date_gmt":"2022-01-31T10:14:25","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=3555"},"modified":"2022-01-31T10:14:25","modified_gmt":"2022-01-31T10:14:25","slug":"lufta-e-ftohte-ekonomike-midis-shteteve-te-bashkuara-dhe-italise","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/2022\/01\/31\/lufta-e-ftohte-ekonomike-midis-shteteve-te-bashkuara-dhe-italise\/","title":{"rendered":"Lufta e ftoht\u00eb ekonomike midis Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe Italis\u00eb"},"content":{"rendered":"<p><strong>N\u00ebn shenj\u00ebn e Doktrin\u00ebs Truman<\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Rikthim n\u00eb Per\u00ebndim<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb reduktive t\u00eb supozosh se n\u00eb \u00e7shtjet nd\u00ebrkomb\u00ebtare shtetet i maksimalizojn\u00eb interesat e tyre t\u00eb orientuara nga zgjedhje thjesht racionale dhe objektive. Nj\u00eblloj, atribuimi i racionalitetit sjelljes ekonomike shpjego vet\u00ebm \u00e7erekun e aksioneve ekonomike t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme. Pjesa tjet\u00ebr, si\u00e7 sugjeronte Keynes, drejtohet nga \u201canimal spirits\u201d, dometh\u00ebn\u00eb nga qasja e individ\u00ebve p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb t\u00eb orientuar nga nj\u00eb sistem i q\u00ebndruesh\u00ebm personal vlerash, me l\u00ebvizje jo thjesht racionale besimi tek e ardhmja dhe besimi kundrejt aktor\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb ekonomik\u00eb. M\u00eb 12 mars 1947, p\u00ebrpara dhomave t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta t\u00eb Kongresit t\u00eb mbledhura n\u00eb seanc\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt, presidenti Truman mbajti diskutimin q\u00eb lidhte ruajtjen e Shteteve t\u00eb Bashkuara, e vlerave dhe liris\u00eb s\u00eb tyre me \u00e7ka po ndodhte n\u00eb skenarin nd\u00ebrkomb\u00ebtar dhe, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, n\u00eb tensionet n\u00eb Greqi e n\u00eb Turqi, duke riafirmuar vler\u00ebn e lidhjes midis liris\u00eb, progresit dhe zhvillimit. Kufijt\u00eb e bot\u00ebs bipolare qen\u00eb hedhur: n\u00eb t\u00eb kund\u00ebrt\u00ebn ndodheshin vet\u00ebm vlerat e totalitarizmit, konfliktit dhe mjerimi. Doktrina Truman dizajnonte nj\u00eb \u201chart\u00eb morale globale\u201d duke e lidhur shpres\u00ebn dhe t\u00eb ardhmen me postulatet e liris\u00eb dhe me objektivat e internacionalizmit amerikan.<\/p>\n<p>Nj\u00eb vit m\u00eb par\u00eb, m\u00eb 9 shkurt 1946, Stalini kishte mbajtur diskutimin e tij m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm nga mbarimi i luft\u00ebs duke pohuar se Bashkimi Sovjetik duhej t\u00eb kthehej n\u00eb nj\u00eb politik\u00eb t\u00eb fort\u00eb zhvillimi ekonomik, duke synuar n\u00eb pes\u00ebvje\u00e7ar\u00ebt e ardhsh\u00ebm mbi industrin\u00eb e r\u00ebnd\u00eb. Sipas \u201cTelegramit t\u00eb Gjat\u00eb\u201d t\u00eb njohur i d\u00ebrguar nga Washington nga George F. Kennan, i cili ndodhej n\u00eb Mosk\u00eb si <em>charg\u00e9 d\u2019affaires<\/em>, Kremlini kishte q\u00ebllime t\u00eb rrezikshme ekspansioniste. Objektivat sovjetike shkon p\u00ebrtej kufijve t\u00eb fiksuar n\u00eb Konferenc\u00ebn e Jalt\u00ebs nga tri lider\u00ebt e m\u00ebdhenj \u2013 Shtetet e Bashkuara, Britani e Madhe dhe Bashkim Sovjetik \u2013 dhe, p\u00ebr pasoj\u00eb, duhej t\u00eb frenoheshin. Megjithat\u00eb, nga dokumentat e arkivave rus\u00eb t\u00eb hapura pas r\u00ebnies s\u00eb Bashkimit Sovjetik m\u00eb 1991 del se patjet\u00ebr Stalin kishte ambicie kontrolli territorial q\u00eb i p\u00ebrkisnin dikur Rusis\u00eb Cariste (p\u00ebr shembull, drejt Iranit e Ngushtic\u00ebs s\u00eb Dardaneleve dhe asaj t\u00eb Bosforit) dhe vullnetin politik e konsolidimit t\u00eb pushtetit sovjetik mbi territoret e pushtuara n\u00eb Europn Lindore. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, ai e drejtonte ve\u00e7 t\u00eb tjerash q\u00ebllimin e manipulimit e partive t\u00eb m\u00ebdha komuniste p\u00ebr ta reduktuar influenc\u00ebn amerikane n\u00eb Europ\u00eb. Por Stalini v\u00ebshtir\u00eb se do ta provokonte nj\u00eb luft\u00eb me Shtetet e Bashkuara duke e pushtuar Europ\u00ebn per\u00ebndimore. Prandaj, m\u00eb shum\u00eb se ndaj q\u00ebllimeve reale t\u00eb Kremlinit, ndryshimeve t\u00eb perspektiv\u00ebs t\u00eb imponuara nga antagonizmi me Bashkimin Europian, doktrina Truman qe n\u00eb baz\u00ebn e nj\u00eb impenjimi atlantiko \u2013 per\u00ebndimr t\u00eb projektuar n\u00eb nj\u00eb vizion bipolar t\u00eb bot\u00ebs n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb politike t\u00eb jashtme aktive, nd\u00ebrhyr\u00ebse dhe t\u00eb kushtueshme si ajo e frenimit.<\/p>\n<p>N\u00eb fillimin e 1947 Italia ndodhej n\u00eb nj\u00eb situat\u00eb ekonomike pa rrug\u00ebdalje. N\u00eb k\u00ebto kushte, t\u00eb mbaruara ndihmat amerikane e UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration) dhe me nj\u00eb prodhim industrial stanjant, nuk mbeti gj\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7 t\u2019u b\u00ebhej apel Shteteve t\u00eb Bashkuara. Qe ky objektivi i udh\u00ebtimit q\u00eb De Gasperi nd\u00ebrmori m\u00eb 3 janar 1947 drejt Amerik\u00ebs. Gjat\u00eb vizit\u00ebs, De Gasperi pati bisedime ve\u00e7 t\u00eb tjer\u00ebve me Dean Acheson, n\u00ebnsekretar Shteti p\u00ebr \u00c7\u00ebshtjet Politike, dhe me William L. Clayton, n\u00ebnsekretar Shteti pr ato Ekonomike, duke diskutuar p\u00ebr kredit\u00eb q\u00eb i duheshin akorduar Italis\u00eb dhe \u00e7\u00ebshtje t\u00eb ndryshme me natyr\u00eb treg\u00ebtare. Sipas d\u00ebshmis\u00eb s\u00eb vet\u00eb De Gasperi, Truman u tregua besimplot\u00eb dhe i interesuar p\u00ebr Italin\u00eb. Faktikisht, huaja 100 milion dollar\u00ebshe e Export-Import Bank, q\u00eb kishte qen\u00eb edhe ar\u00ebsyeja kryesore e udh\u00ebtimit t\u00eb tij, u dha. Duhet kujtuar se amerikan\u00ebt, duke filluar nga Roosevelt, e kishin par\u00eb me mosbesim lindjen e Demokracis\u00eb Kristiane, parti q\u00eb e quante veten popullore, katolike dhe q\u00eb mb\u00ebshtetej nga Vatikani. Ama qysh nga ai moment raportet p\u00ebrmir\u00ebsohen dhe shpejt Italia do t\u00eb b\u00ebhej e r\u00ebnd\u00ebsishme dhe strategjike plr politik\u00ebn amerikane n\u00eb Mesdhe.<\/p>\n<p>Basti i De Gasperi qe q\u00eb ta fuste n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme vendin n\u00eb rreshtimin politik \u2013 ushtarak dhe t\u00eb aleancave per\u00ebndimore. Prandaj ishte e nevojshme t\u00eb ishe koherent me zgjedhjet dhe imazhin e lidershipit q\u00eb kishte treguar n\u00eb udh\u00ebtimin e tij n\u00eb Uashington dhe mbi t\u00eb cilin demokracit\u00eb fituese t\u00eb luft\u00ebs mund t\u00eb mb\u00ebshteteshin. Kthesa u paralajm\u00ebrua n\u00eb marsin e 1947, kur Italia, e para midis vendeve t\u00eb mundura, u pranua n\u00eb Fondin Monetar Nd\u00ebrkomb\u00ebtar dhe Bank\u00ebn Bot\u00ebrore. Dy muaj m\u00eb von\u00eb, m\u00eb 31 maj 1947, i jepej fund p\u00ebrvoj\u00ebs se qeverisjes me partit\u00eb e majta. M\u00eb 6 qershor Luigi Einaudi, i thirrurp\u00ebr dikasterin e Bilancit, em\u00ebrohej z\u00ebvend\u00ebskryeminist\u00ebr n\u00eb qeverin\u00eb e kat\u00ebrt De Gasperi. K\u00ebshtu, nevoja italiane u ndesh me iden\u00eb amerikane se p\u00ebrdorimi m\u00eb i mir\u00eb i resurseve amerikane mund t\u00eb ndodhte me ridimensionimin e influenc\u00ebs social \u2013 komunist\u00eb n\u00eb qeveri. Midis korrikut dhe tetorit Einaudi miraton nj\u00eb manov\u00ebr komplekse monetare p\u00ebr ta bllokuar inflacionin. Politika deflatuese dhe kreditimi i reduktuar mund\u00ebsuan stabilizimin e k\u00ebmbimeve t\u00eb jashtme, q\u00eb redispononte futjen e Italis\u00eb n\u00eb ekonomin\u00eb europiane. Eksportet u rigjall\u00ebruan me shpejt\u00ebsi, duke kompensuar kapacitetet e reduktuar absorbuese e tregut t\u00eb brendsh\u00ebm, nd\u00ebrsa tendenca e ekuilibrit e bilancit t\u00eb pagesave konsolidohej, e ndihmuar edhe nga remitancat e emigrant\u00ebve. Manovra e Einaudi hasi nj\u00eb vler\u00ebsim t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm, por mbesnin t\u00eb pazgjidhura nyje themelore t\u00eb riekuilibrimit t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb e t\u00eb ekonomis\u00eb italiane, i papun\u00ebsia e lart\u00eb, zvog\u00eblimi i rrogave dhe t\u00eb ardhurave, prapambetja e shum\u00eb zonve t\u00eb vendit, t\u00eb gjith\u00eb faktor\u00eb paq\u00ebndrueshm\u00ebrie sociale dhe politike q\u00eb e preokuponin aleatin amerikan.<\/p>\n<p>Presidenti amerikan Truman, q\u00eb kishte hequr dor\u00eb nga sigurimi i nj\u00eb trajtimi t\u00eb privilegjuar p\u00ebr Italin\u00eb gjat\u00eb traktativave t\u00eb paqes p\u00ebr shkak t\u00eb kund\u00ebrshtimit t\u00eb Stalinit, hezitoi q\u00eb ta konsideronte rastin italian si meritor p\u00ebr v\u00ebmendje t\u00eb ve\u00e7anta deri n\u00eb fillimin e 1949, kur u zgjidh\u00ebn nyjet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme politike p\u00ebr krijimin e Aleanc\u00ebs Atlantike. Kjo faz\u00eb p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb gurthemeli p\u00ebr Italin\u00eb, q\u00eb fal\u00eb impenjimit t\u00eb ministrit t\u00eb jasht\u00ebm Carlo Sforza p\u00ebr rikthimin n\u00eb rreshtimin politiko \u2013 ushtarak t\u00eb Per\u00ebndimit, i favorizuar edhe nga krijimi i nj\u00eb hapjeje diplomatike me Franc\u00ebn, filloi t\u00eb rishfaqet nga inekzistenca politike dhe arriti t\u00eb integrohet n\u00eb skemat europiane dhe n\u00eb at\u00eb atlantike. Pas fitores elektorale t\u00eb Demokristian\u00ebve n\u00eb prillin e 1948 dhe formimin e qeveris\u00eb s\u00eb pest\u00eb De Gasperi, u rilidh\u00ebn raportet e shk\u00ebmbimit me Bashkimin Sovjetik. Ministri i Treg\u00ebtis\u00eb s\u00eb Jashtme Ugo La Malfa do t\u00eb udh\u00ebhiqte misionin treg\u00ebtar n\u00eb Mosk\u00eb. M\u00eb 28 korrik Sforza informoi Uashingtonin p\u00ebr traktativat e af\u00ebrta. Delegacioni diskutoi kushtet p\u00ebr nj\u00eb marr\u00ebveshje t\u00eb re me Mosk\u00ebn nga 16 gushti deri m\u00eb 11 dhjetor 1948, dit\u00eb n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn u firmos Traktati i Treg\u00ebtis\u00eb dhe i Lundrimit, q\u00eb sikur t\u00eb kishte pasur zbatim t\u00eb plot\u00eb e t\u00eb rregullt, do ta rendiste Bashkimin Sovjetik n\u00eb vendin e tret\u00eb n\u00eb raportet treg\u00ebtare me vendin ton\u00eb, pas Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe Argjentin\u00ebs. Megjithat\u00eb aderimi i Italis\u00eb n\u00eb Paktin Atlantik i komplikoi raportet midis Rom\u00ebs e Mosk\u00ebs, duke shkaktuar reagimin e Bashkimit Sovjetik kund\u00ebr pranimit t\u00eb Italis\u00eb n\u00eb Kombet e Bashkuara. Edhe pse tensionet me Bashkimin Sovjetik u thelluan gjat\u00eb vitit 1952, kjo nuk e pengoi rinovimin e Marr\u00ebveshjes Treg\u00ebtare Italo \u2013 Sovjetike p\u00ebr t\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb pes\u00ebvje\u00e7are.<\/p>\n<p>Qysh nga viti 1946, t\u00eb reduktuara eksportet e mallrave ushqimore, Italia ishte orientuar drejt eksportit me kuota n\u00eb rritje t\u00eb prodhimeve me nj\u00eb ndryshim n\u00eb shp\u00ebrndarjen gjeografike n\u00eb favor t\u00eb Europ\u00ebs Per\u00ebndimore dhe t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara, t\u00eb rritura nga 15.7% i 1938 n\u00eb 22.9% i 1946. N\u00eb situat\u00ebn e pasiguris\u00eb s\u00eb periudh\u00ebs menj\u00ebher\u00eb paslufte kishte qen\u00eb Banca d\u2019Italia, e drejtuar nga Luigi Einaudi, ajo q\u00eb kishte orientuar politik\u00ebn ekonomike t\u00eb vendit. Rigjall\u00ebrimi i eksporteve u favorizua nga zhvler\u00ebsimi i monedh\u00ebs. N\u00eb janarin e 1946, n\u00eb regjim kontrolli t\u00eb k\u00ebmbimeve nga ana e qeveris\u00eb italiane, lireta humbi 225% t\u00eb vler\u00ebs s\u00eb saj ndaj dollarit. Liberalizimi i pjessh\u00ebm i k\u00ebmbimeve, q\u00eb u mund\u00ebsonte eksportuesve t\u00eb dispononin 50% t\u00eb valutave t\u00eb huaja t\u00eb siguruara n\u00eb pages\u00eb, prodhoi nj\u00eb zhvler\u00ebsim shtes\u00eb n\u00eb favor t\u00eb eksportit, duke kontribuar n\u00eb ekspansionin e k\u00ebmbimeve me vendet per\u00ebndimore me valut\u00eb t\u00eb fort\u00eb. Kjo tendenc\u00eb u fuqizua n\u00eb vitet n\u00eb vazhdim, aq sa n\u00eb dyvje\u00e7arin 1949 \u2013 1950 kuota e k\u00ebmbimeve me zon\u00ebn e dollarit qe rreth dyfishi i asaj me zon\u00ebn e st\u00ebrlin\u00ebs.<\/p>\n<p>Po vinte duke u rudhur n\u00eb fakt pesha e Europ\u00ebs Qendrore e Lindore, sa si treg \u00e7fryr\u00ebs, aq edhe si burim furnizimesh. P\u00ebrpara lufte, 36% e eksportit italian shkonte drejt Gjermanis\u00eb dhe Europ\u00ebs Lindore, por ishte reduktua n\u00eb 11% m\u00eb 1948. Shtetet e Bashkuara e kishin rritur tejmase r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e tyre si furnizues. Vlera n\u00eb p\u00ebrqindje e importeve nga Shtetet e Bahskuara rritej nga 14.8% m\u00eb 1936 n\u00eb 37.6% m\u00eb 1948; ajo e importeve nga Bashkimi Sovjetik rrudhej nga 2.6% m\u00eb 1936 n\u00eb 0.3% m\u00eb 1948. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn periudh\u00eb, vlera n\u00eb p\u00ebrqindje e eksporteve drejt Shteteve t\u00eb Bashkuara kalonte nga 9.9% m\u00eb 1936 n\u00eb 8.9% m\u00eb 1948; ajo drejt Bashkimit Sovjetik nga 0.2 n\u00eb 0.3%. Krijimi i Ministris\u00eb Treg\u00ebtis\u00eb me Jasht\u00eb, e b\u00ebr\u00eb me dekretin mbret\u00ebror t\u00eb 16 janarit 1946, i kishte dh\u00ebn\u00eb p\u00ebrgjigje edhe shtytjeve t\u00eb Departamentit t\u00eb Shtetit p\u00ebr t\u00eb favorizuar nj\u00eb organizim m\u00eb efikas t\u00eb k\u00ebmbimeve.<\/p>\n<p>Presidenti i ri i Confindustria, armatori xhenovez Angelo Costa, kishte shkuar n\u00eb Shtetet e Bashkuara menj\u00ebher\u00eb pas udh\u00ebtimit t\u00eb De Gasperi dhe gjat\u00eb vizit\u00ebs s\u00eb tij, e zgjatur nga 11 janari m\u00eb 13 shkurt, kishte takuar drejtues t\u00eb ndrysh\u00ebm industrial\u00eb. Costa, Valletta dhe disa eksponent\u00eb t\u00eb bot\u00ebs s\u00eb biznesit bankar qen\u00eb prej koh\u00ebsh n\u00eb kontakt me Henry Tasca, k\u00ebshilltarin e fuqish\u00ebm ekonomik p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet ekonomike t\u00eb ambasad\u00ebs amerikane. Ata e dinin mir\u00eb se nga p\u00ebrtejoqeanit pritej nj\u00eb vep\u00ebr e prekshme lidhur me rish\u00ebndoshjen n\u00eb an\u00ebn financiare, si edhe masa konkrete kund\u00ebr forcimit t\u00eb inflacionit. Por, si\u00eb Costa kishte theksuar n\u00eb shum\u00eb raste, mbivler\u00ebsimi i liret\u00ebs e penalizonze prodhimin komb\u00ebtar dhe vet\u00ebm eksportet mund t\u00eb sh\u00ebrbenin si mjet shtyt\u00ebs edhe p\u00ebr tregun e brendsh\u00ebm, si\u00e7 theksonin prej koh\u00ebsh p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e industris\u00eb tekstike dhe t\u00eb mekanik\u00ebs s\u00eb leht\u00eb.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, shk\u00ebmbimet ekonomike midis dy brigjeve t\u00eb Atlantikut pengoheshin nga barriera proteksioniste dhe standarde konsumi t\u00eb ndryshme. M\u00eb 29 n\u00ebntor 1949 dy shoqata t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme treg\u00ebtare amerikane, National Retail Dry Goods Association dhe Association of Buying Offices, i prezantuan Paul G. Hoffman, drejtor i Economic Cooperation Administration (ECA), nj\u00eb raport me list\u00ebn e 400 produkteve europiane q\u00eb eksportuesit mund t\u2019i hidhnin n\u00eb tregun amerikan n\u00ebp\u00ebrmjet Department Stores. Raporti, i mb\u00ebshtetur me k\u00ebrkes\u00ebn e vet\u00eb Hoffman, duhej t\u00eb jepte nj\u00eb \u201cdemonstrim t\u00eb qart\u00eb dhe t\u00eb prer\u00eb, p\u00ebr vendet europiane, se organizimi ekonomik amerikan ishte i gatsh\u00ebm t\u00eb bashk\u00ebpunonte mir\u00eb me p\u00ebrpjekjet e rirregullimit ekonomik\u201d.<\/p>\n<p>E ndar\u00eb me vende prodhuese, lista p\u00ebrmbante specifikime dhe indikacione t\u00eb sakta lidhur me sasin\u00eb, periudh\u00ebn m\u00eb t\u00eb p\u00ebrshtatshme t\u00eb tregut, modele, ngjyra t\u00eb preferuara dhe cil\u00ebsi, \u00e7mime me pakic\u00eb. Lista kishte t\u00eb b\u00ebnte me mallrat q\u00eb mund t\u00eb importoheshin e shiteshin n\u00eb sasira t\u00eb konsiderueshme. Bler\u00ebsit amerikan\u00eb nuk p\u00ebrjashtonin p\u00ebr k\u00ebt\u00eb mund\u00ebsin\u00eb e importimit, p\u00ebrve\u00e7 mallrave ushqimore, ver\u00ebrave dhe loj\u00ebrave, edhe t\u00eb shum\u00eb kategorive t\u00eb artikujve t\u00eb luksit q\u00eb nuk qen\u00eb listuar, por mbesnin objekt k\u00ebrkese t\u00eb vazhdueshme n\u00eb Shtetet e Bashkuara. P\u00ebrve\u00e7se nga Italia, furnizimet do t\u00eb vinin nga Belgjika, Franca, Gjermania Per\u00ebndimore, Britania e Madhe, Zvicra, Norvegjia, Portugalia dhe Suedia. Problemi i intensifikimit t\u00eb shk\u00ebmbimeve midis t\u00eb dy brigjeve t\u00eb Atlantikut sigurisht q\u00eb nuk mund t\u00eb zgjidhej me listimin e thjesht\u00eb e mallrave t\u00eb shitshme n\u00eb tregun amerikan. P\u00ebr pasoj\u00eb bler\u00ebsit i k\u00ebrkonin qeveris\u00eb federale rishikimin e procedurave mjaft t\u00eb komplikuara doganore, eliminimin e kontrollit mbi shk\u00ebmbimet, rritjen e sasis\u00eb dhe t\u00eb cil\u00ebsis\u00eb t\u00eb prodhimit europian. Mungesa e informacioneve p\u00ebrb\u00ebnte n\u00eb fakt nj\u00eb prej pengesave m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme, p\u00ebr tejkalimin e t\u00eb cil\u00ebs bler\u00ebsit ofroheshin t\u00eb kontribuonin fal\u00eb njohjes s\u00eb drejt\u00ebp\u00ebrdrejt\u00eb t\u00eb tregut amerikan.<\/p>\n<p><strong><em>Funksione dhe mit i Planit Marshall<\/em><\/strong><\/p>\n<p>M\u00eb 2 shkurt 1948 ambasadori amerikan n\u00eb Rom\u00eb James Dunn dhe ministri i jasht\u00ebm Sforza n\u00ebnshkruan nj\u00eb Traktat 10 vje\u00e7ar Miq\u00ebsie dhe Treg\u00ebtie midis Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe Italis\u00eb. Nj\u00eb muaj e gjysm\u00eb m\u00eb pas, m\u00eb 20 mars, Sekretari i Shtetit George Marshall referii me d\u00ebrgimin Italis\u00eb e disa miliona dollar\u00ebve nga fillimi i vitit. Edhe pse European Recovery Program (ERP) nuk ishte miratuar ende p\u00ebrfundimisht nga Kongresi, n\u00eb Uashington vendos\u00ebn q\u00eb t\u2019ia shpejtojn\u00eb njoftimin n\u00eb pritje t\u00eb zgjedhjeve politike vendimtare t\u00eb prillit 1948. Faktikisht, n\u00eb vitin e par\u00eb t\u00eb operacioneve, nga korriku 1948 deri m\u00eb korrikun 1949, ERP p\u00ebrfaq\u00ebsoi p\u00ebr Italin\u00eb 5.3% t\u00eb PBB, 2.4% p\u00ebr Britanin\u00eb e Madhe, 6.5% p\u00ebr Franc\u00ebn dhe 2.9% p\u00ebr Gjermanin\u00eb Per\u00ebndimore. Ndihmat qen\u00eb vendimtare p\u00ebr rilindjen europiane, si prej l\u00ebnd\u00ebve t\u00eb para, e produkteve q\u00eb vinin nga Amerika, ashtu edhe pse penguan nj\u00eb deficit n\u00eb dollar\u00eb p\u00ebr t\u2019i bler\u00eb ato. Pas luft\u00ebs kushtet ekonomiko \u2013 sociale qen\u00eb t\u00eb v\u00ebshtira, si n\u00eb Itali, ashtu edhe n\u00eb shum\u00eb zona t\u00eb Kontinentit t\u00eb Vjet\u00ebr. N\u00eb disa vende po procedohej me shtet\u00ebzimin e sektor\u00ebve t\u00eb t\u00ebr\u00eb industrial\u00eb dhe Europa Veriore dukej se po shikonte me dyshim nga biznesi privat. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, i nisur n\u00eb prillin e 1948 dhe i p\u00ebrfunduar n\u00eb qershorin e 1952, ERP duhej t\u00eb stimulonte rritjen dhe treg\u00ebtin\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe duhej t\u00eb ishte nj\u00eb bastion kund\u00ebr komunizmit. Ideale dhe stil jetese amerikan u p\u00ebrhap\u00ebn me nj\u00eb fushat\u00eb publicitare q\u00eb favorizoi mitin e Planit Marshall. Megjithat\u00eb, ndihmat u shprndan\u00eb me k\u00ebste. Ato duhej t\u00eb fitonin n\u00eb nj\u00eb far\u00eb m\u00ebnyre me nj\u00eb sjellje t\u00eb mir\u00eb politike dhe ekonimike. Amerikan\u00ebt lan\u00eb t\u00eb kuptohej qart\u00eb se pjes\u00ebmarrja e komunist\u00ebve n\u00eb qeveri, si n\u00eb rastin e Franc\u00ebs dhe t\u00eb Italis\u00eb, do t\u2019i pengonte financimet. Prandaj modeli amerikan ishte b\u00ebr\u00eb i vetmi i disponuesh\u00ebm dhe i pranish\u00ebm p\u00ebr t\u2019ju p\u00ebrgjigjur kriz\u00ebs s\u00eb pasLuft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore dhe modernizuar Europ\u00ebn. Por ERP, bashk\u00eb me nj\u00eb lum\u00eb dollar\u00ebsh, i sillte europian\u00ebve edhe nj\u00eb barr\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00eb novatore n\u00eb raportet kontinentale dhe transatlantike.<\/p>\n<p>Plani Marshall p\u00ebrfaq\u00ebsoi etap\u00ebn e par\u00eb e nd\u00ebrtimit t\u00eb komunitetit \u00eb ideve, t\u00eb lidhjeve ekonomike e t\u00eb siguris\u00eb midis Europ\u00ebs dhe Shteteve t\u00eb Bashkuara, duke krijuar n\u00eb krijimin e Per\u00ebndimit paslufte. Me ERP, objektivat e Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb nuk qen\u00eb vet\u00ebm rreshtimet ushtarake dhe kontrolli territorial, por edhe supremacia e modelit ekonomik. Hegjemonia e shihte zgjedhjen e kapitalizmit dhe kusht t\u00eb liris\u00eb e t\u00eb integrimit t\u00eb nevojave komb\u00ebtare n\u00eb nj\u00eb struktur\u00eb organizmash mbikomb\u00ebtar\u00eb, nj\u00eb dhom\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb kompensimi e disekuilibrave t\u00eb brendsh\u00ebm dhe rajonal\u00eb. Plani Marshall qe shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr se nj\u00eb program ndihmash ekonomike dhe pati nj\u00eb efekt katalizues ndaj projektit t\u00eb integrimit europian. N\u00eb Itali, huat\u00eb ERP u dhan\u00eb mund\u00ebsi 358 bizneseve t\u00eb rinovonin impiante dhe makineri industriale. Midis k\u00ebtyre qen\u00eb edhe kompani t\u00eb m\u00ebdha private, si FIAT e Edison dhe bizneset publike t\u00eb IRI. Ndihmat jo vet\u00ebm siguruar karburant dhe l\u00ebnd\u00eb t\u00eb para, por b\u00ebn\u00eb t\u00eb mundsh\u00ebm krijimin e nj\u00eb fondi n\u00eb lireta, q\u00eb brenda qershorit 1951, arriti n\u00eb 664 miliard. Sipas marr\u00ebveshjes s\u00eb dor\u00ebs vet\u00eb me qeverin\u00eb amerikane, duhej t\u00eb shpenzohej p\u00ebr t\u00eb promovuar stabilitetin financiar n\u00eb Itali, t\u00eb stimulohej prodhimi dhe treg\u00ebtia e jashtme, t\u00eb k\u00ebrkonte resurse t\u00eb reja energjitik, t\u00eb reduktohej borxhi komb\u00ebtar. Megjithat\u00eb, vullneti amerikan p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb Planin Marshall si rastin e reformimit dhe modernizimit me shpejt\u00ebsi dhe n\u00eb thell\u00ebsi u ndesh me politik\u00ebn e ruajtjes s\u00eb matur t\u00eb klas\u00ebs drejtuese italiane.<\/p>\n<p>Me kriz\u00ebn koreane e ver\u00ebs 1950, Shtetet e Bashkuara ju b\u00ebn\u00eb modifikime t\u00eb thella nw orientimet e politik\u00ebs ekonomike, deri m\u00eb at\u00ebhere n\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe, deri m\u00eb at\u00ebhere kryesisht liberist\u00eb. Brenda pak muajsh u kthye n\u00eb nj\u00eb ekonomi lufte, duke rivendosur kontrollet mbi shk\u00ebmbimet, kredin\u00eb, konsumin dhe \u00e7mimt. Uashingtoni hartoi nj\u00eb bilanv q\u00eb i kat\u00ebrfishonte shpenzimet p\u00ebr mbrojtjen. Duheshin t\u00eb p\u00ebrmbaheshin kostot e strategjis\u00eb s\u00eb \u201cfrenimit\u201d n\u00eb Amerik\u00eb e n\u00eb Europ\u00eb, garantuar mjetet p\u00ebr p\u00ebrballimin e luft\u00ebrave eventuale lokale dhe t\u00eb siguronin superioritetin e produktiv t\u00eb impenjuar p\u00ebr garantimin e mjeteve p\u00ebr p\u00ebrballimin e luft\u00ebrave lokale eventuale dhe siguruar superioritetin e Shteteve t\u00eb Bashkuara n\u00eb planin strategjik. Prandaj ishte e nevojshme t\u00eb forcohej e t\u00eb zhvillohej aparati shkencor e prodhues i impenjuar n\u00eb industrin\u00eb e mbrojtjes \u00a0dhe karvanuar investime masive publike p\u00ebr t\u00eb forcuar eknomin\u00eb komb\u00ebtare. Forcimi politik dhe ekonomik i aleat\u00ebve, strategjik p\u00ebr kontinentin, implikonte riarmatimin atlantik dhe financimet n\u00eb rritje p\u00ebr mbrojtjen edhe nga ana e qeverive europiane.<\/p>\n<p>N\u00eb Itali k\u00ebrkesat amerkane u pranuan pjes\u00ebrisht nga qeveria De Gasperi, e cila m\u00eb 1951 miratoi nj\u00eb alokim shtes\u00eb respektivisht atij t\u00eb miratuar tashm\u00eb nj\u00eb vit m\u00eb par\u00eb p\u00ebr mbrojtjen. U rilan\u00e7ua edhe tema e produktivitetit, q\u00eb do t\u00eb duhet t\u00eb rip\u00ebrcaktonte marr\u00ebdh\u00ebniet industriale dhe t\u00eb shkaktonte nj\u00eb rritje t\u00eb standardeve t\u00eb jet\u00ebs t\u00eb pun\u00ebtor\u00ebve, sipas modelit kontraktual t\u00eb p\u00ebrtejoqeanit. M\u00eb 1951 ECA, e cila kishte menaxhuar shfryt\u00ebzimin e fondeve ERP, transformohet n\u00eb Mutual Security Agency (MSA), q\u00eb ripropozoi objektivin e modernizimit produktivist t\u00eb Europ\u00ebs Per\u00ebndimore. N\u00eb Itali programet amerikane t\u00eb produktivitetit u z\u00ebvend\u00ebsuan me bindje nga Adriano Olivetti, president i kompanise familjare elektromekanike, dhe nga Vittorio Valletta, president i FIAT, q\u00eb lidh\u00ebn nj\u00eb bashk\u00ebpunim t\u00eb ngusht\u00eb me Shtetet e Bashkuara n\u00eb programimin e p\u00ebrgatitjes s\u00eb menaxher\u00ebve, duke i dh\u00ebn\u00eb jet\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebs s\u00eb Institutit t\u00eb Studimeve t\u00eb Larta p\u00ebr Organizimin Biznesor. Por n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb modelit t\u00eb ri t\u00eb <em>mass production <\/em>ishte industria shtet\u00ebrore me impiantin Finsider n\u00eb Cornigliano, i nd\u00ebrtuar me financimet ECA. Qen\u00eb t\u00eb shumta edhe bizneset e vogla e t\u00eb mesme (si CANDY, protagoniste e \u201cmrekullis\u00eb ekonomike\u201d p\u00ebr elektrosht\u00ebpijaket), q\u00eb n\u00eb linj\u00eb me tendencat produktiviste t\u00eb importuara nga Amerika, rinovuan makinerit\u00eb dhe azhurnuan moetoda prodhuese.<\/p>\n<p>(nga <em>libri \u201cLa guerra fredda economica. Italia e Stati Uniti (1947-1989)\u201d i autores Adriana Castagnoli<\/em>)<\/p>\n<p><strong>P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n<p><strong>ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00ebn shenj\u00ebn e Doktrin\u00ebs Truman Rikthim n\u00eb Per\u00ebndim \u00cbsht\u00eb reduktive t\u00eb supozosh se n\u00eb \u00e7shtjet nd\u00ebrkomb\u00ebtare shtetet i maksimalizojn\u00eb interesat e tyre t\u00eb orientuara nga zgjedhje thjesht racionale dhe objektive. Nj\u00eblloj, atribuimi i racionalitetit sjelljes ekonomike shpjego vet\u00ebm \u00e7erekun e aksioneve ekonomike t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme. Pjesa tjet\u00ebr, si\u00e7 sugjeronte Keynes, drejtohet nga \u201canimal spirits\u201d, dometh\u00ebn\u00eb nga &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":3556,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[38],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3555"}],"collection":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3555"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3555\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3556"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3555"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3555"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3555"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}