{"id":29892,"date":"2022-11-28T10:27:40","date_gmt":"2022-11-28T10:27:40","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=29892"},"modified":"2022-11-28T12:42:22","modified_gmt":"2022-11-28T12:42:22","slug":"nga-bumi-tek-rrezimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/2022\/11\/28\/nga-bumi-tek-rrezimi\/","title":{"rendered":"Nga bumi tek rr\u00ebzimi"},"content":{"rendered":"<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\"><strong>Sam Bankman-Fried, gjeniu i kriptovalutave, ka r\u00ebn\u00eb me turp. Investime t\u00eb \u00e7mendura dhe mashtrime miliard\u00ebshe, nj\u00eb histori amerikane pa fund.<\/strong><\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\">Imagjinoni sken\u00ebn, n\u00eb pritje p\u00ebr ta par\u00eb shpejt n\u00eb ndonj\u00eb serial n\u00eb Netflix apo Amazon Prime (\u00ebsht\u00eb e pashmangshme). Nj\u00eb grup investitor\u00ebsh shoq\u00ebrohet n\u00eb selin\u00eb e FTX, nj\u00eb kompani ku deri nj\u00eb muaj m\u00eb par\u00eb t\u00eb gjith\u00eb donin t\u00eb fusnin para. Salla e mbledhjeve ka nj\u00eb vetrat\u00eb tipi i atyre t\u00eb dhomave pyet\u00ebse t\u00eb policis\u00eb. Mund t\u00eb shikohet nj\u00eb lokal n\u00eb krah pa u par\u00eb: \u00ebsht\u00eb zyra e Sam Bankman-Fried, q\u00eb fle i lumtur i mbledhur n\u00eb nj\u00eb kolltuk si thes. Investitor\u00ebt e v\u00ebrejn\u00eb gjeniun e ri p\u00ebr disa minuta, e shikojn\u00eb t\u00eb zgjohet dhe m\u00eb pas t\u2019i arrij\u00eb n\u00eb sall\u00ebn e mbledhjeve. Bluze, pantallona t\u00eb shkurt\u00ebra, pantofla me gisht, flok\u00ebt kuror\u00eb t\u00eb pakrehur. Gjeni i sapozgjuar fillon t\u00eb flas\u00eb dhe n\u00eb pak minuta t\u00eb gjith\u00eb jan\u00eb magjepsur nga vizioni i tij mbi tregjet financiare, t\u00eb ardhmen e kriptovalutave dhe e mbushin me miliona dollar\u00eb. Deri nj\u00eb muaj m\u00eb par\u00eb ndodhte v\u00ebrtet. Bankman-Fried \u00ebsht\u00eb ekzemplari i fundit i\u00a0<i>tech whiz kid<\/i>, djaloshit gjeni dhe i apasionuar pas informatik\u00ebs, me t\u00eb cilin Amerika fillimisht dashurohet dhe m\u00eb pas mbetet e tmerruar. R\u00ebnia e papritur shum\u00eb e shpejt\u00eb e platform\u00ebs FTX p\u00ebr menaxhimin e kriptovalutave e ka kapur edhe nj\u00eb her\u00eb gafil nj\u00eb bot\u00eb investitor\u00ebsh t\u00eb m\u00ebdhenj e t\u00eb vegj\u00ebl q\u00eb n\u00eb realitet e dinin shum\u00eb mir\u00eb se po luanin me zjarrin. Ama shpresonin se gjeniu 30 vje\u00e7ar i pakrehur q\u00eb n\u00eb tetor \u201cvlente\u201d akoma 26 miliard dollar\u00eb n\u00eb pasuri personale, e dinte se \u00e7far\u00eb po b\u00ebnte. Tani q\u00eb gjith\u00e7ka \u00ebsht\u00eb venitur n\u00eb nj\u00eb falimentim q\u00eb ka djegur t\u00eb pakt\u00ebn 10 miliard dollar\u00eb kursime n\u00eb nj\u00eb sektor ende i privuar nga rregullat dhe instrumentat e shp\u00ebtimit, pik\u00ebpyetja dominuese \u00ebsht\u00eb e zakonshmja \u201csi ka mundur t\u00eb ndodh\u00eb\u201d. N\u00eb pritje q\u00eb t\u00eb dalin p\u00ebrgjigjet, \u00ebsht\u00eb interesante t\u00eb kuptohet se \u00e7far\u00eb ka t\u00eb ngjashme dhe \u00e7far\u00eb t\u00eb ndryshme respektivisht shum\u00eb r\u00ebnieve t\u00eb tjera amerikane, si dhe \u00e7far\u00eb e bashkon dhe \u00e7far\u00eb e ndan Bankman-Fried nga\u00a0<i>tech whiz kid\u00a0<\/i>e tjer\u00eb q\u00eb kan\u00eb p\u00ebrfunduar n\u00eb hi\u00e7 apo q\u00eb ja kan\u00eb dal\u00eb me sukses.<\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\">R\u00ebnie t\u00eb papritura Amerika ka par\u00eb gjithmon\u00eb shum\u00eb, edhe pse shekulli i XXI duket se e ka p\u00ebrshpejtuar fenomenin. Mij\u00ebvje\u00e7ari ishte hapur me shp\u00ebrthimin e fllusk\u00ebs \u201cDot-Com\u201d, q\u00eb po ta shikosh sot duket plot me paralajm\u00ebrime se do t\u00eb kapeshin nga kish investon me entuziaz\u00ebm dhe pak jovet\u00ebdije n\u00eb kriptovalutat. Midis viteve 1995 e 2000 Nasdaq, treguesi i titujve teknologjik\u00eb, ishte rritur me 400% p\u00ebr efekt t\u00eb nj\u00eb gare t\u00eb \u00e7mendur blerjeje aksionesh n\u00eb kompani q\u00eb shpesh sapo pat\u00ebn lindur apo nuk e kishin as edhe nj\u00eb zyr\u00eb. Kishte shp\u00ebrthyer interneti, nuk dihej ende se \u00e7far\u00eb ishte, por mjaftonte t\u00eb hapje nj\u00eb uebsajt me nj\u00eb domen .com dhe n\u00eb nj\u00eb far\u00eb m\u00ebnyre fillonin aferat. Kishte para me p\u00ebrqindje interesi t\u00eb ul\u00ebta p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb dhe vrapohej t\u00eb investohej n\u00eb kompani dhe tituj q\u00eb premtonin para t\u00eb lehta. N\u00eb 1999 12 kompani q\u00eb e kishin filluar vitin n\u00eb Nasdaq me nj\u00eb vler\u00eb t\u00eb titullit prej t\u00eb pakt\u00ebn 5 dollar\u00ebsh qen\u00eb rritur me mbi 1000% n\u00eb nj\u00eb vit. Jo vet\u00ebm startup t\u00eb panjohura: Qualcomm, nj\u00eb kolos i mikro\u00e7ipave, p\u00ebr efekt t\u00eb bumit q\u00eb po p\u00ebrjetonte dixhitalja ishte rritur me 2619%. Investoje 1000 dollar\u00eb n\u00eb aksione Qualcomm dhe n\u00eb harkun e 1 viti ishe milioner. N\u00eb edicionin 2000 t\u00eb SuperBowl, vitrina e Amerik\u00ebs dhe eventi televiziv m\u00eb i ndjekur i vitit, 1\/3 e 61 hap\u00ebsirave shum\u00eb t\u00eb kushtueshme t\u00eb caktuara p\u00ebr spotet i ishte caktuar startupeve t\u00eb panjohura dhe shpesh t\u00eb destinuara q\u00eb t\u00eb zhdukeshin.<\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\">Natyrisht q\u00eb nuk mund t\u00eb zgjaste dhe nuk zgjati. N\u00eb marsin e 2000 treguesi Nasdaq preku maksimumin, me 5048 pik\u00eb. M\u00eb 14 prill arriti frenimi i par\u00eb, me nj\u00eb r\u00ebnie prej 9% n\u00eb nj\u00eb seanc\u00eb t\u00eb vetme. Shp\u00ebrtheu flluska, filloi r\u00ebnia, e p\u00ebrshpejtuar nj\u00eb vit pas atentatit ndaj Kullave Binjake t\u00eb 11 shtatorit 2001. Kur gj\u00ebrat u stabilizuan, n\u00eb 2002, Nasdaq kishte zbritur n\u00eb 1114 pik\u00eb, me nj\u00eb humbje prej 78% karshi pikut t\u00eb vitit 2000. Por ajo q\u00eb ua futi investitor\u00ebve nuk qen\u00eb, at\u00ebhere ashtu si sot, vet\u00ebm kompanit\u00eb e rejame gjenit\u00eb e tyre f\u00ebmij\u00eb. N\u00eb dhjetorin e 2001, nd\u00ebrsa Nasdaq ecte shum\u00eb keq dhe Amerika k\u00ebrkonte ta rimerrte veten nga 11 shtatori, ai q\u00eb deklaroi papritmas falimentinin, me qiellg\u00ebrvisht\u00ebsen e saj t\u00eb kushtuar n\u00eb Houston dhe t\u00eb ardhura prej 101 miliard dollar\u00ebsh t\u00eb deklaruar vet\u00ebm nj\u00eb vit m\u00eb par\u00eb. Megjithat\u00eb ishte gjith\u00e7ka e qelbur, ishte nj\u00eb sistem menaxhimi t\u00eb brendsh\u00ebm q\u00eb ishte nj\u00eb shoq\u00ebrim substancial kriminal, ku nj\u00eb grup top menaxher\u00ebsh kishin nd\u00ebrtuar nj\u00eb k\u00ebshtjell\u00eb letrash t\u00eb bazuar mbi mashtrimin.<\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\">Qe nj\u00eb kolaps q\u00eb b\u00ebri t\u00eb l\u00ebkundej Wall Street, i ndjekur n\u00eb rrot\u00eb nga nj\u00eb tjet\u00ebr falimentim mashtrues, ai i gjigandit t\u00eb telekomit WorldCom dhe nga zhdukja e kompanis\u00eb q\u00eb do t\u00eb duhej t\u00eb vigj\u00eblonte mbi llogarit\u00eb e t\u00eb dyjave, Arthur Andersen. Kaluan pak vite dhe qe radha e fllusk\u00ebs s\u00eb huave subprime dhe nga humbja e radh\u00ebs e kontrollit t\u00eb sistemit financiar, q\u00eb p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr solli n\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr falimentim tjet\u00ebr mashtrues, Lehman Brothers, banka e kat\u00ebrt m\u00eb e madhe e investimeve e vendit, dhe me nj\u00eb plan shp\u00ebtimi lot dhe gjak p\u00ebr t\u00eb mbajtur n\u00eb k\u00ebmb\u00eb shum\u00eb institucione t\u00eb tjera n\u00eb pragun e shkat\u00ebrrimit. Si kriza e kriptovalutave ka nxjerr\u00eb n\u00eb pah dob\u00ebsit\u00eb e FTX dhe i ka dekretuar fundin, ashtu kriza e Wall Street e 2008 shfaqi \u201cskem\u00ebn Ponzi\u201d m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb historis\u00eb financiare amerikane: at\u00eb t\u00eb Bernard Madoff. Njeriut q\u00eb p\u00ebr dekada kishte ruajtur dhe i kishte sjell\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb \u00e7uditshme thesare disa prej familjeve m\u00eb t\u00eb pasura t\u00eb vendit, p\u00ebrfundoi n\u00eb pranga n\u00eb dhjetorin e 2008 dhe u zbulua p\u00ebr at\u00eb q\u00eb ishte v\u00ebrtet: nj\u00eb mashtrues, i aft\u00eb t\u00eb ngrinte n\u00eb k\u00ebmb\u00eb nj\u00eb mashtrim q\u00eb kishte djegur 65 miliard dollar\u00eb q\u00eb i qen\u00eb besuar.<\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\">Amerika kishte pyetur s\u00ebrish dhe kishte ngritur n\u00eb k\u00ebmb\u00eb nj\u00eb mas\u00eb iniciativash p\u00ebr t\u2019i kontrolluar m\u00eb mir\u00eb flukset dhe produktet financiare dhe p\u00ebr t\u00eb vendosur rregulla t\u00eb hekurta p\u00ebr kontrollin e pun\u00ebs s\u00eb menaxher\u00ebve. Ishte k\u00ebrkuar t\u2019i p\u00ebrgjigjej rasteve Enron, Lehman e Madoff, por nd\u00ebrsa Kongresi, Wall Street dhe krahu i tij investigativ, SEC, p\u00ebrq\u00ebndroheshin mbi Corporate America dhe mbi mekanizmat e burs\u00ebs, qe\u00ebn\u00eb kthyer n\u00eb veprim\u00a0<i>tech whiz kid<\/i>. Dikush, si Mark Zuckerberg, duke krijuar probleme jofinanciare, por etike dhe politike, t\u00eb lidhur me menaxhimin e t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb popullit t\u00eb Facebook dhe n\u00eb nj\u00eb p\u00ebrdorim t\u00eb diskutuesh\u00ebm t\u00eb algoritmeve. Nj\u00eb front q\u00eb paraqiste sfida t\u00eb reja legjislative, por nuk provokonte aksione penale: Zuckerberg ishte \u201cfajtor\u201d q\u00eb kishte pasuruar shum\u00eb shpejt dhe n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kontradiktore aksioner\u00ebt e vet, sigurisht jo pse i kishte mashtruar. Por ishte n\u00eb ardhje edhe nj\u00eb gjenerat\u00eb e re \u201cTech Madoff\u201d. P\u00ebr shembull, n\u00eb fillimvitet \u201910 kishte shp\u00ebrthyer gara e investimit n\u00eb nj\u00eb kompani q\u00eb premtonte ta revolucionarizonte bot\u00ebn e sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb me teknologji pararoj\u00eb, midis t\u00eb cil\u00ebve nj\u00eb dispozitiv p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb para dhe n\u00eb pak sekonda nj\u00eb analiz\u00eb gjaku. Quhej Theranos dhe ishte themeluar n\u00eb 2003 nga Elizabeth Holmes, at\u00ebbot\u00eb 19 vje\u00e7are. Nj\u00eb gjeni q\u00eb brenda pak koh\u00ebsh kishte arritur t\u00eb grumbullonte 700 milion dollar\u00eb nga\u00a0<i>venture capitalist<\/i>\u00a0e investitor\u00eb privat\u00eb dhe q\u00eb nga mesi i viteve \u201910 drejtonte nj\u00eb kompani q\u00eb vlente 10 miliard dollar\u00eb, pavar\u00ebsisht se nuk kishte hedhur ende asgj\u00eb n\u00eb treg\u00ebti.<\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\">Holmes kishte nd\u00ebrtuar me kujdes imazhin e saj. V\u00ebrtitej n\u00ebp\u00ebr talk show duke veshur gjithmon\u00eb bluza t\u00eb zeza stil Steve Jobs (apo Marchionne) dhe duke imituar Zuckerberg (i famsh\u00ebm p\u00ebr t-shirtet e tij) kur b\u00ebhej fjal\u00eb t\u2019i p\u00ebrgjigjej pyetjes se pse vishej gjithmon\u00eb nj\u00eblloj: \u201cP\u00ebr t\u00eb pasur nj\u00eb vendim m\u00eb pak p\u00ebr ta marr\u00eb \u00e7do dit\u00eb\u201d. Nj\u00eb q\u00ebndrim prej menaxheri pa hutime, e impenjuar q\u00eb t\u2019i investonte t\u00eb gjitha energjit\u00eb e saj n\u00eb shp\u00ebtimin e bot\u00ebs, q\u00eb kishte pushtuar \u2013 dhe mashtruar \u2013 nj\u00eb num\u00ebr surprizues copash t\u00eb klasit t\u00eb par\u00eb plot p\u00ebrvoj\u00eb. Ish sekretari i Shtetit George Shultz pranoi nj\u00eb post n\u00eb Theranos dhe shpejt solli n\u00eb k\u00ebshillin administrues t\u00eb kompanis\u00eb njer\u00ebz si Henry Kissinger, ish shefi i Pentagonit William Perry, ish lideri i republikan\u00ebve n\u00eb Senat Bill Frist, ish gjenerali i Marinsave Jim Mattis dhe CEO t\u00eb ndrysh\u00ebm kompanish\u00eb t\u00eb m\u00ebdha. T\u00eb gjith\u00eb pat\u00ebn mbetur jasht\u00eb loje n\u00eb 2015 kur nj\u00eb investigim i \u201cWall Street Journal\u201d zbuloi se teknologjia e premtuar nga Theranos nuk ekzistonte. Brenda pak kohe kompania falimentoi dhe doli e v\u00ebrteta mbi xhirimet dhe falsifikimet mbi t\u00eb cil\u00ebn qe nd\u00ebrtuar i gjith\u00eb projekti. Pak dit\u00eb m\u00eb par\u00eb Elizabeth Holmes \u00ebsht\u00eb d\u00ebnuar me 11 vite burg. K\u00ebmbana e alarmit e rastit Theranos nuk ka mjaftuar p\u00ebr ta shp\u00ebtuar Amerik\u00ebn dhe pjes\u00eb t\u00eb tjera t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme, nga sharmi i p\u00ebrjetsh\u00ebm p\u00ebr djaloshin gjenial q\u00eb dukej se kishte gjetur iden\u00ebn e madhe. Sam Bankman-Fried ka rezultuar nj\u00eb tjet\u00ebr\u00a0<i>tech whiz kid<\/i>\u00a0fals, ama jo p\u00ebrpara se t\u00eb kishte pushtuar edhe Uashingtonin me flok\u00ebt e tij t\u00eb paprekur dhe pamjen e tij prej plazhisti. Dukej fytyra e mir\u00eb e bot\u00ebs kripto, asaj q\u00eb do t\u2019i lejonte Kongresit dhe Wall Street t\u00eb gjente m\u00eb s\u00eb fundi nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb rregullonte nj\u00eb sektor premtues, eksploziv, sigurisht i destinuar t\u00eb ndryshonte rregullat e loj\u00ebs s\u00eb financ\u00ebs, por deri m\u00eb tani me kok\u00ebfort\u00ebsi e impenjuar t\u00eb l\u00ebvizte jasht\u00eb t\u00eb gjitha rregullave. Bill Clinton dhe Tony Blair, n\u00eb xhaket\u00eb dhe kravat\u00eb, qen\u00eb fotografuar n\u00eb an\u00ebt e Sam n\u00eb bluze dhe pantallona t\u00eb shkurt\u00ebra, pasi kishin folur n\u00eb nj\u00eb event t\u00eb FTX t\u00eb organizuar n\u00eb Bahamas, ku Bankman-Fried kishte ngritur n\u00eb k\u00ebmb\u00eb selin\u00eb e tij t\u00eb p\u00ebrgjithshme kaotike. Demokrat\u00ebt n\u00eb kryeqytet e kishin adoptuar dhe djaloshi Sam ishte b\u00ebr\u00eb nj\u00eb prej financuesve m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj politik\u00eb t\u00eb Joe Biden. Merit\u00eb edhe e besimit q\u00eb furnizonte\u00a0<i>pedigree<\/i>\u00a0e tij prej biri t\u00eb dy profesor\u00ebve t\u00eb njohur t\u00eb Stanford (Sam ka lindur n\u00eb kampusin kalifornian) dhe prej studenti gjeni t\u00eb MIT, Massachusetts Institute of Technology. K\u00ebtu del nj\u00eb tipar q\u00eb duket se e diferencon rastin Bankman-Fried nga t\u00eb m\u00ebparshmit.<\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\">Djemt\u00eb gjeni n\u00eb historin\u00eb amerikane kan\u00eb qen\u00eb gjithmon\u00eb dhe n\u00eb shumic\u00ebn e rasteve kan\u00eb b\u00ebr\u00eb gj\u00ebra t\u00eb m\u00ebdha, jo mashtrime, por thuajse gjithmon\u00eb kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb panjohur, shpesh me situata familjare t\u00eb v\u00ebshtira, q\u00eb jan\u00eb shfaqur me forc\u00ebn e ideve dhe intuitave t\u00eb tyre. Sam \u00ebsht\u00eb nj\u00eb i privilegjuar dhe n\u00eb nj\u00eb far\u00eb m\u00ebnyre nj\u00eb i paracaktuar, nj\u00eb nga i cili t\u00eb gjith\u00eb e prisnin ndonj\u00eb nd\u00ebrmarrje t\u00eb madhe (praktikisht e ka b\u00ebr\u00eb, edhe pse m\u00eb pas ka rezultuar nj\u00eb katastrpf\u00eb dhe ka nj\u00eb mosh\u00eb p\u00ebr ta kryer akoma n\u00ebse nuk do t\u00eb p\u00ebrfundoj\u00eb shum\u00eb gjat\u00eb n\u00eb burg). Nuk ishte k\u00ebshtu Steve Jobs, i braktisur nga i ati, i rritur me prind\u00ebr adoptues dhe i nisur nga nj\u00eb garazh. Nuk qen\u00eb Bill Gates, Jeff Bezos apo Elon Musk dhe as Zuckerberg p\u00ebr sa ishte nj\u00eb student i nj\u00eb universiteti t\u00eb famsh\u00ebm si Harvard. Nuk qen\u00eb as\u00a0<i>tech whiz kid\u00a0<\/i>e tjer\u00eb t\u00eb shumt\u00eb t\u00eb historis\u00eb amerikane, nga eksentriku dhe i \u00e7uditshmi Thomas Edison tek racisti dhe arroganti William Shockley, shpik\u00ebsi i tranzistor\u00ebve. Silicon Valley \u00ebsht\u00eb plot me personazhe t\u00eb pazakont\u00eb, si Andy Grove q\u00eb prej vitesh ka drejtuar kolosin Intel dhe q\u00eb e titulloi librin e tij me rregulla menaxhmenti \u201cVet\u00ebm paranoiaku mbijeton\u201d. Por Grove kishte ardhur n\u00eb Amerik\u00eb si refugjat hebre hungarez n\u00eb arrati prej nazizmit dhe kishte nd\u00ebrtuar nj\u00eb karrier\u00eb universitare i vet\u00ebm.<\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\">Sergey Brin dhe Larry Page, dy student\u00ebt q\u00eb n\u00eb fundin e viteve \u201990 i kan\u00eb dh\u00ebn\u00eb jet\u00eb Google, kan\u00eb shpikur gjith\u00e7ka n\u00eb garazhin e zakonsh\u00ebm kalifornian. Por ka di\u00e7ka m\u00eb shum\u00eb q\u00eb duhet t\u00eb na b\u00ebj\u00eb t\u00eb reflektojm\u00eb n\u00eb rastin FTX. Mund t\u00eb theksohet se djemt\u00eb gjenial\u00eb q\u00eb i kan\u00eb paraprir\u00eb Bankman-Fried dhe q\u00eb sot krahasohen, prej aft\u00ebsis\u00eb s\u00eb krijimit t\u00eb realiteteve globale dhe prodhimit t\u00eb t\u00eb ardhurave t\u00eb m\u00ebdha, thuajse gjithmon\u00eb nuk e kan\u00eb b\u00ebr\u00eb p\u00ebr para, por sepse kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb obsesionuar nga nj\u00eb ide, nga nj\u00eb produkt, nga nj\u00eb risi p\u00ebr t\u2019u realizuar. Amazon, Google, Apple, Microsoft, Tesla, por edhe Meta, ish Facebook, jan\u00eb realitet i tipit industrial, kan\u00eb rregullat e tyre t\u00eb qeverisjes, u p\u00ebrgjigjen logjikave t\u00eb tregut, kan\u00eb kontrolle dhe mbahen n\u00ebn prozhektor\u00eb nga analist\u00ebt, mediat, Kongresi, SEC. Themel\u00ebuesit e tyre jan\u00eb njer\u00ebzit m\u00eb t\u00eb pasur t\u00eb bot\u00ebs, por nuk jan\u00eb nisur nga \u201cproblemi\u201d i b\u00ebrjes s\u00eb shum\u00eb parave dhe sa m\u00eb shpejt.<\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\">Sam Bankman-Fried i p\u00ebrket nj\u00eb \u201cgjenerate kripto\u201d q\u00eb e v\u00eb teknologjin\u00eb n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb krijimit jo t\u00eb produkteve, por t\u00eb kriptovalutave. Para e leht\u00eb dhe jo e kontrolluar, n\u00eb nj\u00eb sektor pa shum\u00eb prozhektor\u00eb dhe ku krijohen pasuri t\u00eb shumta dhe shpejt. Shpejt\u00ebsia me t\u00eb cilin brende deri dje t\u00eb panjohur jan\u00eb b\u00ebr\u00eb sponsor\u00ebt kryesor\u00eb t\u00eb Formul\u00ebs 1, t\u00eb stadiumeve t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb futbollit apo arenat e NBA dhe protagonist\u00ebt e spoteve t\u00eb Super Bowl, do t\u00eb duhej aq m\u00eb pak t\u00eb kthejn\u00eb n\u00eb kujtes\u00eb vitet e fllusk\u00ebs Dot Com. Ka nj\u00eb dukje fisnik\u00ebrie n\u00eb finalitetet q\u00eb duket se l\u00ebvizin Bankman-Fried e ndrysh\u00ebm. Si kur Sam kishte shpjeguar se ishte nj\u00eb ndjek\u00ebs i l\u00ebvizjes \u201cs\u00eb altruizmit efikas\u201d, q\u00eb reklamon nevoj\u00ebn e b\u00ebrjes s\u00eb parave shpejt me teknologjin\u00eb q\u00eb m\u00eb pas mund t\u2019i dhuroj\u00eb n\u00eb bamir\u00ebsi. Duke pranuar n\u00ebse \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, Sam dhe pjesa tjet\u00ebr e band\u00ebs s\u00eb FTX n\u00eb Bahamas kishin ngritur n\u00eb k\u00ebmb\u00eb nj\u00eb kolos prej letre q\u00eb ngjan m\u00eb shum\u00eb me Enronin dhe me praktikat e Madoffit sesa me nj\u00eb institucion me q\u00ebllime bamir\u00ebsie. E ka th\u00ebn\u00eb me qart\u00ebsi CEO i ri i thirrur ta likuidoj\u00eb FTX, John Ray III, q\u00eb n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn ka qen\u00eb likuidatori pik\u00ebrisht i Enronit: \u201cN\u00eb karrier\u00ebn time nuk kam par\u00eb kurr\u00eb nj\u00eb falimentim t\u00eb plot\u00eb t\u00eb kontrolleve t\u00eb kompanis\u00eb dhe nj\u00eb munges\u00eb kaq t\u00eb plot t\u00eb informacioneve financiare t\u00eb besueshme si n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast\u201d. Pyetja tani \u00ebsht\u00eb: sa Bankman-Fried t\u00eb tjer\u00eb dhe sa FTX t\u00eb tjer\u00eb jan\u00eb jasht\u00eb, sidomos n\u00eb bot\u00ebn e kriptove?<\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\">(nga\u00a0<i>Il Foglio<\/i>)<\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\"><b>P\u00ebrgatiti<\/b><\/p>\n<p class=\"yiv8235552427MsoNormal\"><b>ARMIN TIRANA<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sam Bankman-Fried, gjeniu i kriptovalutave, ka r\u00ebn\u00eb me turp. Investime t\u00eb \u00e7mendura dhe mashtrime miliard\u00ebshe, nj\u00eb histori amerikane pa fund. Imagjinoni sken\u00ebn, n\u00eb pritje p\u00ebr ta par\u00eb shpejt n\u00eb ndonj\u00eb serial n\u00eb Netflix apo Amazon Prime (\u00ebsht\u00eb e pashmangshme). Nj\u00eb grup investitor\u00ebsh shoq\u00ebrohet n\u00eb selin\u00eb e FTX, nj\u00eb kompani ku deri nj\u00eb muaj m\u00eb par\u00eb &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":29919,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29892"}],"collection":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=29892"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29892\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/29919"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=29892"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=29892"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=29892"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}