Aspiratat komb\u00ebtare dhe demokratike kan\u00eb luajtur padyshim rolin e tyre, por n\u00eb k\u00ebt\u00eb r\u00ebnie gjeopolitike t\u00eb madh\u00ebsis\u00eb s\u00eb par\u00eb, shpesh harrohet p\u00ebr nj\u00eb ngjarje vendimtare: shpallja n\u00eb qershorin e 1990 e sovranitetit t\u00eb Rusis\u00eb nga ana e Boris Jelcinit.<\/p>\n
R\u00ebnia e Bashkimit Sovjetik n\u00eb fundin e 1991 p\u00ebrb\u00ebn rezultatin e nj\u00eb procesi dhe pasoj\u00ebn e shkaqeve t\u00eb shumta. N\u00eb at\u00eb vit ran\u00eb nj\u00ebkoh\u00ebsisht nj\u00eb sistem socio \u2013 ekonomik (\u201csocializmi i avancuar\u201d, p\u00ebr t\u00eb rimarr\u00eb nj\u00eb p\u00ebrkufizim t\u00eb p\u00ebrdorur nga Leonid Brezhnjevi) dhe nj\u00eb shtet federal. Lista e shkaqeve q\u00eb kan\u00eb \u00e7uar n\u00eb \u201ckatastrof\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe gjeopolitike t\u00eb shekullit t\u00eb XX\u201d, sipas shprehjes s\u00eb p\u00ebrdorur nga presidenti aktual rus Vladimir Putin \u00ebsht\u00eb patjet\u00ebr e gjat\u00eb. Mikhail Gorba\u00e7iovi, n\u00eb pushtet nga viti 1985, k\u00ebrkon ta transformoj\u00eb Bashkimin Sovjetik n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb riorganizimi ekonomik (perestroika<\/em>) dhe nj\u00eb transparence m\u00eb t\u00eb madhe (glasnost<\/em>), por sistemi ekonomik sovjetik nuk arrin t\u00eb dal\u00eb nga kriza dhe autarkia e izolon nga qarqet bot\u00ebrore. Nga mesi i viteve \u201970 p\u00ebrqindjet e rritjes ran\u00eb brutalisht, produktiviteti i pun\u00ebs ka r\u00ebn\u00eb dhe kurba e konsumeve ishte n\u00eb zvog\u00eblim. Gjith\u00eb k\u00ebsaj i shtohet nj\u00eb kriz\u00eb demografike e karakterizuar mbi t\u00eb gjitha nga ulja e mosh\u00ebs mesatare (4 vjet p\u00ebr burrat) dhe nga nj\u00eb reduktim dometh\u00ebn\u00ebs i popullsis\u00eb aktive, ve\u00e7 k\u00ebsaj, ekonomia sovjetike nuk mund t\u2019i drejtohej m\u00eb, ashtu si n\u00eb dekadat e m\u00ebparshme, shp\u00ebrdorimit t\u00eb krahut t\u00eb pun\u00ebs, q\u00eb kishte fshehur gabimet n\u00eb zgjedhjet ekonomike staliniane dhe t\u00eb Nikita Hrushovit. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, n\u00eb nj\u00eb kontekst konkurrence me Shtetet e Bashkuara (sidomos gjat\u00eb administrat\u00ebs Reagan), regjimi sovjetik, q\u00eb nga 1979 ka ngecur n\u00eb mo\u00e7alin afganas, rrit shpenzimet ushtarake, q\u00eb n\u00eb fundin e 1980 p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb midis 15% dhe 18% t\u00eb PBB. Bashkimi Sovjetik dob\u00ebsohet gjithashtu nga frakturat e \u201cbllokut komunist\u201d t\u00eb Europ\u00ebs Lindore, me kriz\u00ebn e regjimit polak (shp\u00ebrthimi i l\u00ebvizjes Solidarnosc n\u00eb 1980, vendosja e ligjit t\u00eb gjendjes s\u00eb jasht\u00ebzakonshme e 1981). N\u00eb planin e brendsh\u00ebm, Bashkimi Sovjetik p\u00ebrballet me nj\u00eb kriz\u00eb ideologjike dhe morale, e karakterizuar nga nj\u00eb \u201cg\u00ebnjesht\u00ebr e p\u00ebrgjith\u00ebsuar\u201d (sipas p\u00ebrkufizimit t\u00eb Andrej Sakharovit) dhe nga paaft\u00ebsia koteksuale e sistemit p\u00ebr t\u00eb vendosur n\u00ebn kontroll tekonologjit\u00eb e reja t\u00eb informimit e informacionit t\u00eb globalizuar. Liria e fjal\u00ebs favorizon shprehjen e rivendikimeve t\u00eb shumta, sidomos atyre t\u00eb tipit nacionalist.<\/p>\n N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, elementi diskriminues \u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht rizgjimi i nacionaliteteve q\u00eb p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb \u201cfamiljen e madhe dhe v\u00ebllaz\u00ebrore t\u00eb republikave socialiste sovjetike\u201d. R\u00ebnia e shtetit federal sovjetik duket si rezultati nj\u00eb procesi t\u00eb dyfisht\u00eb: nj\u00eb l\u00ebvizjeje centrifuge, q\u00eb v\u00eb n\u00eb trazir\u00eb periferit\u00eb per\u00ebndimore dhe jugore t\u00eb Bashkimit Sovjetik (republikat balltike dhe kaukaziane, m\u00eb t\u00eb depr\u00ebtueshme ndaj sovjetizimit \u2013 rusifikimit), dhe nj\u00eb shembjeje t\u00eb qend\u00ebr ruse, q\u00eb i detyrohet n\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe strategjis\u00eb politike t\u00eb Boris Jelcinit. Ky i fundit, n\u00eb konfrontim \u2013 p\u00ebrplasjen me Mikhail Gorba\u00e7iovin nuk heziton t\u00eb luaj\u00eb kart\u00ebn e nacionalizmit rus, duke shpallur n\u00eb qershorin e 1990 \u201csovranitetin\u201d e Rusis\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb e boshatis Bashkimin nga p\u00ebrmbajtja e tij dhe shp\u00ebrthen nd\u00ebrkoh\u00eb nj\u00eb reaksion n\u00eb zinxhir, pasi \u00e7do republik\u00eb shihet e inkurajuar t\u00eb shpall\u00eb sovranitetin e saj, n\u00eb mos pavar\u00ebsin\u00eb e saj. \u201cProblemi komb\u00ebtar ka qen\u00eb plot\u00ebsisht dhe t\u00ebr\u00ebsisht i vendosur nga Bashkimi Sovjetik. [\u2026] Nuk mbetej ve\u00e7se ndonj\u00eb pik\u00eb e vog\u00ebl f\u00ebrkimi\u201d, kishte deklaruar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb leht\u00eb Mikhail Gorba\u00e7iovi n\u00eb fillimet e 1987. N\u00eb vitet n\u00eb vazhdim, Sekretari i P\u00ebrgjithsh\u00ebm i Partis\u00eb Komuniste t\u00eb Bashkimit Sovjetik (PKBS), duke vazhduar ta mohoj\u00eb d\u00ebshmin\u00eb, n\u00eb ndryshim nga Boris jelcini, refuzon t\u00eb marr\u00eb seriozisht rritjen e nacionalizmave dhe tenton ta mbyll\u00eb gar\u00ebn e nacionalizmit rus, i bindur se mund t\u00eb mb\u00ebshtetet mbi q\u00ebndrueshm\u00ebrin\u00eb e ides\u00eb federale, q\u00eb do t\u00eb k\u00ebrkoj\u00eb ta mbroj\u00eb deri n\u00eb fund.<\/p>\n Shtetet balltike <\/strong><\/p>\n Republikat balltike (q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb rreth 1% t\u00eb territorit dhe 3% t\u00eb popullsis\u00eb sovjetike), pas pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb siguruar n\u00eb 1918 dhe inkorporimit t\u00eb detyruar n\u00eb Bashkimin Sovjetik si pasoj\u00eb e paktit gjermano \u2013 sovjetik t\u00eb 23 gushtit 1939, do t\u00eb marrin rolin e pionierit n\u00eb procesin e shp\u00ebrb\u00ebrjes s\u00eb Bashkimit Sovjetik. Me nivel t\u00eb lart\u00eb jetese dhe hapje m\u00eb t\u00eb madhe ndaj bot\u00ebs, republikat balltike duke filluar nga 1986 \u2013 1987 shohin t\u00eb lul\u00ebzojn\u00eb \u201cgrupe informale\u201d t\u00eb shumta q\u00eb n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn qen\u00eb mobilizuar p\u00ebr kauzat ekologjike apo p\u00ebr mbrojtjen e gjuh\u00ebs komb\u00ebtare. K\u00ebto grupe bashkohen n\u00eb \u201cfronte komb\u00ebtare\u201d, embrione n\u00eb kuptimin e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb fjal\u00ebs t\u00eb partive politike aksioni i par\u00eb i t\u00eb cilave \u00ebsht\u00eb manifestimi p\u00ebr p\u00ebrvjetorin e firmosjes s\u00eb paktit gjermano \u2013 sovjetik t\u00eb 1939. M\u00eb 23 gusht t\u00eb 1989, 2 milion njer\u00ebz mbahen p\u00ebrdore duke krijuar nj\u00eb \u201czinxhir njer\u00ebzor\u201d mbres\u00ebl\u00ebn\u00ebs q\u00eb nga Lituania shkon n\u00eb Estoni. Disa muaj m\u00eb pas, n\u00eb mars, \u201cfrontet popullore\u201d e republikave balltike kishin arritur nj\u00eb fitore t\u00eb past\u00ebr n\u00eb zgjedhjet e para t\u00eb lira p\u00ebr Kongresin e Deputet\u00ebve t\u00eb Popullit t\u00eb Bashkimit Sovjetik, asamble e re kushtetuese e inauguruar nga Mikhail Gorba\u00e7iovi p\u00ebr t\u00eb votuar reformat kushtetuese, politike, ekonomike e sociale dhe p\u00ebr t\u00eb zgjedhur nj\u00eb \u201cpresident t\u00eb Bashkimit Sovjetik\u201d t\u00eb pajisur me pushtete t\u00eb zgjeruara.<\/p>\n Prej 3 shteteve balltike \u00ebsht\u00eb Lituania ajo q\u00eb cakton ritmin e l\u00ebvizjes emancipuese ndaj Mosk\u00ebs. Lituania \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb homogjene etnikisht dhe gjuh\u00ebsisht (rus\u00ebt p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb rreth 10% t\u00eb popullsis\u00eb) respektivisht Letonis\u00eb dhe Estonis\u00eb (q\u00eb shohin brenda tyre respektivisht nj\u00eb prani rusishtfol\u00ebse prej 45% dhe 35%). N\u00eb p\u00ebrfundim t\u00eb pranver\u00ebs s\u00eb 1989, n\u00ebn egjid\u00ebn e Sajudis <\/em>(L\u00ebvizjes Rilind\u00ebse t\u00eb Letonis\u00eb), e kryesuar nga muzikologu Vytautas Landsbergis, vendi shpall sovranitetin e tij dhe abrogimin e Nenit 6 t\u00eb kushtetut\u00ebs s\u00eb Bashkimit Sovjetik mbi \u201crolin drejtues\u201d t\u00eb partis\u00eb komuniste. N\u00eb marsin e 1990, pas fitores d\u00ebrrmuese t\u00eb kandidat\u00ebve vendor\u00eb, Vytautas Landsbergis zgjidhet n\u00eb krye t\u00eb Sovjetit Suprem t\u00eb Lituanis\u00eb, q\u00eb shpall menj\u00ebher\u00eb pavar\u00ebsin\u00eb e vendit, duke deklaruat t\u00eb paligjsh\u00ebm aneksimin sovjetik t\u00eb 1940. Ky vendim hap nj\u00eb kriz\u00eb midis Vilniusit dhe Mosk\u00ebs, q\u00eb provokon bllokimin ekonomik t\u00eb Lituanis\u00eb. Estonia dhe Letonia ndjekin gjurm\u00ebt e Lituanis\u00eb, por me nj\u00eb rit\u00ebm m\u00eb t\u00eb p\u00ebrmbajtur. Pasi ka rivendosur flamurin estonez t\u00eb para pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb 1918, Sovjeti Suprem Estonez i jep gjuh\u00ebs letone statusin e gjuh\u00ebs zyrtare. M\u00eb tej e bashkon ndryshimin orar t\u00eb saj me at\u00eb t\u00eb Finland\u00ebs dhe, n\u00eb fundin e 1989, shpall sovranitetin e vendit. N\u00eb marsin e 1990 njofton hapjen e nj\u00eb \u201cperiudhe tranzicioni drejt pavar\u00ebsis\u00eb\u201d. N\u00eb Letoni, ku prania e r\u00ebnd\u00ebsishme e komunitetit rusishtfol\u00ebs grupohet p\u00ebrreth nj\u00eb Interfronti<\/em>, armiq\u00ebsor ndaj \u00e7do shk\u00ebputjeje, marshimi drejt shpalljes s\u00eb pavar\u00ebsis\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb \u00e7ik\u00eb m\u00eb i ngadalt\u00eb. N\u00eb majin e 1990 Sovjeti Suprem i Letonis\u00eb shpall nga ana e tij hapjen e nj\u00eb \u201cperiudhe tranzicioni drejt pavar\u00ebsis\u00eb\u201d.<\/p>\n Tensione n\u00eb Kaukaz<\/strong><\/p>\n N\u00eb republikat sovjetike t\u00eb Kaukazit (Armeni, Gjeorgji dhe Azerbaixhan), verifikimi i aspiratave komb\u00ebtare \u00ebsht\u00eb po aq i parakohsh\u00ebm se n\u00eb shtete balltike, por rezulton shum\u00eb m\u00eb i dhimbsh\u00ebm dhe kaotik p\u00ebr shkak t\u00eb tensioneve t\u00eb forta nd\u00ebrkomunitare. K\u00ebto shp\u00ebrthejn\u00eb n\u00eb Armeni kur n\u00eb shkurtin e 1998 autoritetet e Karabagut t\u00eb Sip\u00ebrm votojn\u00eb aneksionim e rajonit autonom Armenis\u00eb. N\u00eb fakt, kjo zon\u00eb banohet n\u00eb 80% nga armen\u00eb t\u00eb cil\u00ebve Stalini ia kishte caktuar Azerbaixhanit. Vota mb\u00ebshtetet nga manifestime t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb Jerevan, kryeqytetin armen. N\u00eb jav\u00eb m\u00eb pas, m\u00eb 27 dhe 28 shkurt, qyteti Sumgait, jo larg nga Bakuja, kryeqyteti i Azerbaixhanit, ku banon nj\u00eb pjes\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme e komunitetit armen, transformohet n\u00eb teatrin e nj\u00eb pogromi t\u00eb tmerrsh\u00ebm antiarmen, me qindra viktima. K\u00ebto ngjarje dramatike, t\u00eb lidhura me mosveprimin e Mosk\u00ebs, i shtyjn\u00eb armen\u00ebt t\u00eb organizohen n\u00ebp\u00ebrmjet \u201ckolektivave\u201d, si \u201cKomiteti Karabak\u201d<\/em>. I kryesuar nga Levon Ter Petrossian, ky komitet arrin t\u00eb kristalizoj\u00eb aspiratat p\u00ebr demokraci dhe pavar\u00ebsi. N\u00eb shembullin e shteteve balltike, Fronti Popullor Armen, q\u00eb grupon nj\u00eb pafund\u00ebsi komitetesh dhe grupesh politike, fiton n\u00eb marsin e 1989 zgjedhjet n\u00eb Kongesin e Deputet\u00ebve t\u00eb Popullit t\u00eb Bashkimit Sovjetik, k\u00ebshtu q\u00eb nj\u00eb vit m\u00eb pas afirmohet edhe n\u00eb zgjedhjet lokale. Sovjeti Suprem i ri i Armenis\u00eb adopton simbolet e pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb p\u00ebrpara (efimere) t\u00eb 1918 \u2013 1920: flamur, himn komb\u00ebtar dhe rikthim t\u00eb toponimeve parasovjetike. Ai shpa\u00eb\u00eb primatin e ligjeve armene ndaj atyre federale, vendim q\u00eb ekuivalenton nj\u00eb shpallje t\u00eb sovranitetit.<\/p>\n N\u00eb Gjeorgji, e konsideruar prej koh\u00ebsh si republika kaukaziane m\u00eb \u201cfrondiste\u201d kundrejt Mosk\u00ebs, tensionet nd\u00ebrkomunitare midis gjeorgjian\u00ebve dhe abkhazian\u00ebve, t\u00eb shtypura ashp\u00ebr nga trupat speciale sovjetike n\u00eb prillin e 1989, stimulojn\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast rritjen e l\u00ebvizjes nacionaliste gjeorgjiane. Kjo e fundit kontrollohet me shpejt\u00ebsi nj\u00eb disident i diskutuar, Zviad Gamsakhurdia, i kritikuar p\u00ebr kompromiset e tij t\u00eb m\u00ebparshme me KGB. Ky personazh, me tendenca populiste, arrit t\u00eb federoj\u00eb rreth vetes nj\u00eb bllok nacionalist (Tryeza e Rrumbullak\u00ebt Gjeorgjia e lir\u00eb), duke stigmatizuar pakicat abkhaze dhe oshece, t\u00eb akuzuara se \u201cminojn\u00eb ekuilibrin etno \u2013 demografik\u201d t\u00eb Gjeorgjis\u00eb. Blloku fiton zgjedhjet lokale t\u00eb 1990 dhe shpall \u201csovranitetin\u201d e Gjeorgjis\u00eb, \u201cetap\u00eb e par\u00eb drejt pavar\u00ebsis\u00eb\u201d<\/em>. P\u00ebrball\u00eb f\u00ebrkimeve me Armenin\u00eb, Partia Komuniste Azere arrin gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb perestrojk\u00ebs t\u00eb ruaj\u00eb kontrollin e situat\u00ebs dhe t\u00eb marxhinalizoj\u00eb nacionalist\u00ebt e opozit\u00ebs, duke u paraqitur si bastioni m\u00eb i mir\u00eb ndaj \u201ck\u00ebrc\u00ebnimit armen\u201d. Megjithat\u00eb, do t\u00eb jet\u00eb pik\u00ebrisht Bakuja q\u00eb do t\u00eb ndodh\u00eb nd\u00ebrhyrja m\u00eb e p\u00ebrgjakshme e trupave federale sovjetike e k\u00ebtyre viteve: pas 9 pogromesh antiarmene (13 \u2013 14 janar 1990), ushtrianfederale nd\u00ebrhyn n\u00eb kryeqytetin azer p\u00ebr t\u00eb rivendosur rendin, me nj\u00eb bilanc prej 170 t\u00eb vdekurisht dhe 300 t\u00eb plagosurish. N\u00eb fundin e 1990, situata n\u00eb Kaukaz \u00ebsht\u00eb laramane dhe komplekse p\u00ebr shkak t\u00eb tensioneve t\u00eb brendshme n\u00eb gjirin e republikave dhe t\u00eb konfliktit armeno \u2013 azer.<\/p>\n Azia Qendrore dhe Ukraina<\/strong><\/p>\n Republikat myslimane t\u00eb Azis\u00eb Qendrore, t\u00eb konsideruara nga shum\u00eb v\u00ebzhgues per\u00ebndimor\u00eb si m\u00eb t\u00eb besueshmet n\u00eb \u201chedhjen n\u00eb er\u00eb t\u00eb perandoris\u00eb\u201d (H\u00e9l\u00e9ne Carr\u00e8re d\u2019Encausse, Shp\u00ebrthimi i nj\u00eb perandorie?<\/em>, 1979), p\u00ebr shkak t\u00eb \u201cdemografis\u00eb galopante\u201d t\u00eb tyre, rezultojn\u00eb n\u00eb prov\u00ebn e fakteve m\u00eb pak t\u00eb gatshmet p\u00ebr t\u2019u emancipuar. K\u00ebto republika, krijesa artificiale t\u00eb epok\u00ebs staliniane, jan\u00eb projektuar pa u mbajtur t\u00ebr\u00ebsisht parasysh realitetet etnike apo gjeografike. Asnj\u00eb republik\u00eb nuk rezulton homogjene etnikisht (pik\u00ebrisht at\u00eb q\u00eb donte Stalini): Kazakistani \u00ebsht\u00eb populluar nga gjysma prej t\u00eb prejardhurisht t\u00eb kolon\u00ebve sllav\u00eb, rus\u00eb dhe ukrainas, por edhe nga t\u00eb prejardhurit e 1 milion qytetar\u00ebve sovjetik\u00eb me origjin\u00eb gjermane, t\u00eb deportuar n\u00eb Kazakistan n\u00ebn Stalinin; Yzbekistani num\u00ebron brenda vetes pakica t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme taxhike dhe kirgize; Kirgizistani mir\u00ebpret pakica yzbeke. Si n\u00eb Kaukaz, k\u00ebtu tensionet nd\u00ebrkomunitare zgjohen me favorin e perestrojk\u00ebs. Incidente t\u00eb ndryshme shp\u00ebrthejn\u00eb n\u00eb Samarkand\u00eb, midis yzbek\u00ebve dhe taxhik\u00ebve, n\u00eb Och, midis yzbek\u00ebve dhe kirgiz\u00ebve. Megjithat\u00eb, komplesivisht, nomenklatura komuniste e Azis\u00eb Qendrore arrin t\u2019i rregulloj\u00eb konfliktet dhe t\u00eb mbaj\u00eb frenat e pushtetit. Si n\u00eb zgjedhjet e marsit 1989 (e caktuara p\u00ebr t\u00eb vendopsur deputet\u00ebt e Kongresit t\u00eb Popullit t\u00eb Bashkimit Sovjetik), ashtu edhe ato t\u00eb marsit 1990 (zgjedhje vendore), p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e partive komuniste sigurojn\u00eb nj\u00eb p\u00ebrqindje t\u00eb lart\u00eb.<\/p>\n Aparati sovjetik u reziston, n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn m\u00ebnyr\u00eb, edhe ndryshimeve deri n\u00eb fundin e 1989, edhe n\u00eb Ukrain\u00eb, p\u00ebrball\u00eb Roukh (L\u00ebvizjes Demokratike Ukrainase), i krijuar von\u00eb me iniciativ\u00ebn e disident\u00ebve t\u00eb vjet\u00ebr (Sergej Vasilievi\u00e7 Lukianenko, Vya\u00e7eslav Maksimovi\u00e7 \u00c7ornovil, Ivan Fedorovi\u00e7 Dra\u00e7), t\u00eb cil\u00ebve u bashkangjiten an\u00ebtar\u00ebt e l\u00ebvizjes mbrojt\u00ebse t\u00eb gjuh\u00ebs ukrainase dhe t\u00eb shoqatave ekologjiste, sidomos aktive pas katastrof\u00ebs b\u00ebrthamore t\u00eb \u00c7ernobilit, n\u00eb prillin e 1986. Kjo ngjarje imponon nj\u00eb refleksion mbi p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb e pushtetit qendror dhe mbi pozicionin e Ukrain\u00ebs \u2013 republika e dyt\u00eb sovjetike p\u00ebr nga popullsia \u2013 n\u00eb kuadrin e Bashkimit Sovjetik: duke mir\u00ebpritur gjysm\u00ebn e reaktor\u00ebve b\u00ebrthamor\u00eb t\u00eb vendit, Ukraina \u00ebsht\u00eb e destinuar q\u00eb pasi t\u00eb jet\u00eb \u201chambari i Bashkimit Sovjetik\u201d super t\u00eb shfryt\u00ebzuar, t\u00eb b\u00ebhet edhe \u201cshkarkesa e mbeturinave b\u00ebrthamore\u201d t\u00eb Bashkimit Sovjetik? Shum\u00eb m\u00eb efikas se aktivizmi i Roukh, ka qen\u00eb greva e madhe e minator\u00ebve t\u00eb Donbasit n\u00eb ver\u00ebn e 1989, q\u00eb ia n\u00ebnshtron rezistenc\u00ebn e drejtimit t\u00eb partis\u00eb komuniste ukrainase, t\u00eb drejtuar prej 15 vitesh nga Volodymyr Vasyliovi\u00e7 Sh\u00e7erbitski, i z\u00ebvend\u00ebsuar m\u00eb pas n\u00eb fundin e 1989 nga Leonid Makarovi\u00e7 Krav\u00e7uk. Ky i fundit luan mjesht\u00ebrisht kart\u00ebn komb\u00ebtare ukrainase, p\u00ebr t\u00eb mos u kaluar nga Roukh. N\u00eb vijim t\u00eb zgjedhjeve lokale t\u00eb marsit 1990, t\u00eb favorshme p\u00ebr komunist\u00ebt, Krav\u00e7uk zgjidhet n\u00eb drejtimin e Sovjetit Suprem t\u00eb Ukrain\u00ebs. \u201cNjeriu i pallatit\u201d, Leonid Kravtchuk ka lidhur prej shum\u00eb koh\u00ebsh lidhje t\u00eb ngushta me Boris Jelcinin, figur\u00eb kryesore e partis\u00eb n\u00eb Mosk\u00eb. N\u00eb krye t\u00eb dy republikave kryesore sovjetike, k\u00ebta dy burra do t\u00eb luajn\u00eb nj\u00eb rol vendimtar n\u00eb kriz\u00ebn finale t\u00eb Bashkimit Sovjetik.<\/p>\n P\u00ebrplasja Jelcin \u2013 Gorbva\u00e7iov <\/strong><\/p>\n P\u00ebrgjegj\u00ebs i lart\u00eb i partis\u00eb (Sekretar i Par\u00eb i partis\u00eb komuniste i rajonit t\u00eb Sverdlovskut nga 1978 m\u00eb 1985), Boris Jelcini promovohet nga Mikhail Gorba\u00e7iovi n\u00eb dhjetorin e 1985 n\u00eb krye t\u00eb organizat\u00ebs m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb partis\u00eb komuniste, asaj t\u00eb Mosk\u00ebs. Ai imponohet menj\u00ebher\u00eb si idhtar i reformave. Duke vler\u00ebsuar se k\u00ebto po ecin shum\u00eb ngadal\u00eb, nis t\u00eb kritikoj\u00eb vet\u00eb Gorba\u00e7iovin p\u00ebr \u201cmunges\u00ebn e guximit\u201d t\u00eb tij, me rastin e mbledhjes s\u00eb Komitetit Qendror, e mbledhur me rastn e p\u00ebrvjetorit t\u00eb Revolucionit t\u00eb Tetorit. I dor\u00ebhequr nga funksionet e tij n\u00eb partin\u00eb komuniste, Boris Jelcini zgjidhet triumfalisht, me 90% t\u00eb votave, deputet i Mosk\u00ebs n\u00eb zgjedhjet e Kongresit t\u00eb Popullit n\u00eb marsin e 1989, zgjedhjet e para t\u00eb lira n\u00eb Bashkimin Sovjetik, me zgjedhjet n\u00eb kandidatura t\u00eb shum\u00ebfishta. Me 300 deputet\u00eb t\u00eb mir\u00eb q\u00eb d\u00ebshirojn\u00eb t\u00eb p\u00ebrshpejtojn\u00eb reformat, Boris Jelcini krijon nj\u00eb \u201cgrup nd\u00ebrrajonal\u201d, ku aderojn\u00eb figura t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb disidenc\u00ebs si Andrej Sakharov, k\u00ebshtu q\u00eb n\u00eb pritje t\u00eb zgjedhjeve lokale t\u00eb marsit 1990, krijon \u201cBllokun Rusia Demokratike\u201d, q\u00eb fiton zgjedhjet n\u00eb qytetet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb Rusis\u00eb, midis t\u00eb cilave Moska dhe Stalingradi. M\u00eb 29 maj 1990 Boris Jelcini zgjidhet me raundin e dyt\u00eb si president i Federat\u00ebs Ruse nga deputet\u00ebt e K\u00ebshillit t\u00eb Popullit t\u00eb Rusis\u00eb. Dy jav\u00eb m\u00eb pas, m\u00eb 12 qershor 1990, n\u00eb prani t\u00eb Mikhail Gorba\u00e7iovit, i zgjedhur pak muaj m\u00eb par\u00eb si Presidenti i par\u00eb i Bashkimit Sovjetik, nj\u00eb dokument \u201crevolucionar\u201d, q\u00eb do t\u00eb luaj\u00eb nj\u00eb rol kapital n\u00eb shp\u00ebrb\u00ebrjen e Bashkimit Sovjetik: \u201cdeklarata e sovranitetit\u201d t\u00eb Rusis\u00eb. P\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb Mosk\u00eb ndeshen dy pushtete: Mikhail Gorba\u00e7iovi, president i Bashkimit Sovjetik, gjithmon\u00eb an\u00ebtar i PKBS, dhe Boris Jelcini, president i Rusis\u00eb, q\u00eb e l\u00eb me buj\u00eb PKBS me rastin e kongresit t\u00eb fundit t\u00eb saj, n\u00eb korrikun e 1990.<\/p>\n Viti i fundit i ekzistenc\u00ebs s\u00eb Bashkimit Sovjetik sh\u00ebnohet nga konflikti n\u00eb rritje midis k\u00ebtyre dy burrave. Fillimisht grindjet e tyre bazohen n\u00eb planin e zbatimit t\u00eb reformave ekonomike: Boris Jelcini propozon nj\u00eb kalim absolut n\u00eb ekonomin\u00eb e tregut (Plani i 500 Dit\u00ebve), nd\u00ebrsa Gorba\u00e7iovi d\u00ebshiron t\u00eb menaxhoj\u00eb nj\u00eb tranzicion t\u00ebgjat\u00eb nga ekonomia shtet\u00ebrore n\u00eb ekonomin\u00eb e tregut. Mosmarr\u00ebveshja e dyt\u00eb ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me projektin e nj\u00eb Traktati t\u00eb ri t\u00eb Bashkimit. M\u00eb 23 n\u00ebntor 1990 paraqitet nj\u00eb tekst republikave, q\u00eb marrin pjes\u00eb t\u00eb gjitha n\u00eb konsultime, p\u00ebrjashto ato balltike dhe Gjeorgjin\u00eb. Mbi k\u00ebt\u00eb dokument u akordohen t\u00eb drejta t\u00eb reja republikave dhe, n\u00ebse zhduket \u00e7do referim ndaj socializmit (Bashkimi i Republikave Sovjetike z\u00ebvend\u00ebson Bashkimin Sovjetik t\u00eb vjet\u00ebr), prerogativat federale mbesin shum\u00eb t\u00eb forta. Por, n\u00eb fakte, ky tekst rezulton tashm\u00eb i tejkaluar: m\u00eb 20 n\u00ebntor 1990 Boris Jelcini firmos me Krav\u00e7ukun nj\u00eb traktat dypal\u00ebsh, n\u00ebp\u00ebrmjet t\u00eb cilit Rusia dhe Ukraina njohin reciprokisht sovranitetin e tyre dhe impenjohen t\u00eb bashk\u00ebpunojn\u00eb ekonomikisht \u201cmbi bat\u00ebn e barazis\u00eb dhe avantazhit reciprok [\u2026] pa kaluar n\u00ebp\u00ebr qend\u00ebr (federata)\u201d. Dy dit\u00eb m\u00eb von\u00eb n\u00ebnshkruhet nj\u00eb traktat i ngjash\u00ebm midis Rusis\u00eb dhe Kazakistanit. \u201cK\u00ebto marr\u00ebveshje t\u00eb reja, deklaron Jelcini, duhet t\u00eb p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb nj\u00eb model dhe nj\u00eb kthes\u00eb rreth s\u00eb cil\u00ebs do t\u00eb organizohet Bashkimi i ri\u201d. Iniciativa t\u00eb tilla me t\u00eb drejt\u00eb konsiderohen nga Gorba\u00e7iovi si nj\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim i ri ndaj autoritetit t\u00eb tij. K\u00ebshtu q\u00eb ai vendos t\u2019i jap disa pengje kampit konservator, t\u00eb udh\u00ebhequr nga ministri i Mbrojtjes, marshalli Dimitri Timofejevi\u00e7 Jazov, dhe nga ministri i Brendsh\u00ebm, Vladimir Aleksandrovi\u00e7 Krju\u00e7kov, t\u00eb dy t\u00eb vendosur p\u00ebr t\u00eb bllokuar shp\u00ebrb\u00ebrjen e Bashkimit Sovjetik. M\u00eb 13 shkurt 1991 trupat speciale t\u00eb ministris\u00eb s\u00eb Brendshme sovjetike sulmojn\u00eb par\u00eblamentin dhe televizionin e Vilniusit p\u00ebr t\u00eb tentuar t\u00eb bllokojn\u00eb procesin e pavar\u00ebsis\u00eb q\u00eb kishte filluar 10 muaj m\u00eb par\u00eb. Boris Jelcini e d\u00ebnon fuqimisht p\u00ebrdorimin e forc\u00ebs dhe ngjarjet e Vilniusit kontribuojn\u00eb t\u00eb p\u00ebrshpejtohet l\u00ebvizja drejt pavar\u00ebsis\u00eb dhe dy republikave balltike, q\u00eb n\u00eb marsin e 1991 organizuan nj\u00eb referendum rezultatet e t\u00eb cilit jan\u00eb t\u00eb paapelueshme: 78% e qytetar\u00ebve votojn\u00eb p\u00ebr pavar\u00ebsin\u00eb n\u00eb Estoni; 73% n\u00eb Letoni. Nga ana e saj, Gjeorgjia do t\u00eb shpallet e pavarur disa jav\u00eb m\u00eb von\u00eb.<\/p>\n Fitorja e Boris Jelcinit<\/strong><\/p>\n N\u00eb p\u00ebrplasjen n\u00eb maj\u00eb midis t\u00eb dy njer\u00ebzve, gjith\u00ebsesi Mikhail Gorba\u00e7iovi sh\u00ebnon nj\u00eb pik\u00eb t\u00eb fundit: me rastin e nj\u00eb referendumi t\u00eb organizuar n\u00eb marsin e 1991, n\u00eb 9 prej 15 republikave q\u00eb nuk e kan\u00eb shpallur ende shk\u00ebputjen, miraothet me mesatarisht 77% t\u00eb votave (71.3% n\u00eb Rusi; 98% n\u00eb Turkmenistan), projekti i Traktatit t\u00eb ri t\u00eb Bashkimit. N\u00eb shumic\u00ebn e tyre sovjetik\u00ebt mbesin ende t\u00eb lidhur me kushteut\u00ebn federale dhe nuk d\u00ebshirojn\u00eb zhdukjen e Bashkimit Sovjetik. Megjithat, ky referendum i shton akoma m\u00eb shum\u00eb konfuzion konfuzionit t\u00eb gjer\u00eb institucional. Praktikisht, \u00e7do republik\u00eb e ka organizuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn e saj, duke i shtuar thuajse gjithmon\u00eb nj\u00eb pyetje np interesin e saj, pas asnj\u00eb raport me \u00e7\u00ebshtjen e lidhjeve federale: presidenti i nj\u00eb republike t\u00eb till\u00eb do t\u00eb zgjidhej me sufrazh universal, por me \u00e7far\u00eb atributesh? Cilat do t\u00eb ishin atributet e parlamentit republikan? e k\u00ebshtu me radh\u00eb\u2026<\/p>\n Me aft\u00ebsi t\u00eb madhe, Boris Jelcini pranon t\u00eb impenjohet n\u00eb nj\u00eb lloj \u201carm\u00ebpushimi\u201d me Mikhail Gorba\u00e7iovin, duke pranuar t\u00eb marr\u00eb pjes\u00eb me p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e republikave t\u00eb tjera n\u00eb negociatat mbi Traktatin e Bashkimit. Diskutimet ngecin shpejt, protagonist\u00ebt kryesor\u00eb nuk arrijn\u00eb t\u00eb bien dakord as mbi termin e \u201cfederat\u00ebs\u201d apo t\u00eb \u201ckonfedert\u00ebs\u201d. Pas 3 muajsh diskutime gjithnj\u00eb e m\u00eb konfuze, Jelcini vendos t\u00eb p\u00ebrshpejtoj\u00eb procesin e shp\u00ebrb\u00ebrjes s\u00eb Nashkimit dhe at\u00eb drejt pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb Rusis\u00eb. M\u00eb 12 qershor 1991, me sufrazh universal dhe n\u00eb raundin e par\u00eb, zgjidhet me 57% t\u00eb votave si president i Rusis\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, p\u00ebrball\u00eb Mikhail Gorba\u00e7iovit t\u00eb zgjedhur president i Bashkimit Sovjetik, me sufrazh indirekt nj\u00eb vit m\u00eb par\u00eb, ai fiton nj\u00eb legjitimitet superior. T\u00eb shqet\u00ebsuar p\u00ebrball\u00eb k\u00ebtij zhvillimi q\u00eb e gjykojn\u00eb \u201cpopulist\u201d, armiq ndaj rrug\u00ebs s\u00eb nd\u00ebrmarr\u00eb nga Jelcini drejt ekonomis\u00eb s\u00eb tregut, element\u00ebt m\u00eb konservator\u00eb kryejn\u00eb nj\u00eb grusht shteti m\u00eb 19 dhe 21 gusht 1991, q\u00eb d\u00ebshton p\u00ebrball\u00eb vendosm\u00ebris\u00eb s\u00eb Jelcinit, i mb\u00ebshtetur nga popullsia e Mosk\u00ebs dhe e Leningradit. D\u00ebshtimi pu\u00e7it sh\u00ebnon fitoren e presidentit t\u00eb zgjedhur t\u00eb Rusis\u00eb ndaj rivalit t\u00eb tij, q\u00eb ka asistuar, i pafuqish\u00ebm ndaj ngjarjeve, nga vendi i tij i pushimit n\u00eb Detin e Zi. Mikhail Gorba\u00e7iovi jep dor\u00ebheqjen e nga funksionet e Sekretarit t\u00eb P\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb PKBS; Boris Jelcin pezullon t\u00eb gjitha aktivitetet e partis\u00eb. Goditja finale jepet nga Leonid Krav\u00e7uk: parlamenti ukrainas shpall pavar\u00ebsin\u00eb e vendit, e retifikuar me referendumin e 1 dhjetorit 1991 (90% e votave).<\/p>\n Nj\u00eb jav\u00eb m\u00eb pas Boris Jelcini, Leonid Kravtchuk dhe bjellorusi Stanislav Kush\u00e7evi\u00e7, t\u00eb mbledhur n\u00eb Belovej (n\u00eb kufirin e Bjellorusis\u00eb me Polonin\u00eb), duke miratuar nj\u00eb dokument ku pohohet se \u201cBashkimi Sovjetik pushon ekzistenc\u00ebn e tij, si subjekt i s\u00eb drejt\u00ebs nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe realitet gjeopolitik\u201d. Vendoset t\u00eb krijohet n\u00eb vend t\u00eb saj nj\u00eb Komunitet Shtetesh t\u00eb Pavarura (CSI) \u201ci hapur ndaj t\u00eb gjitha shteteve t\u00eb ish Bashkimit Sovjetik\u201d. M\u00eb 21 dhjetor, 11 nga 15 ish republikat sovjetike (me p\u00ebrjashtim t\u00eb vendeve balltike dhe Gjeorgjis\u00eb) firmosin n\u00eb Alma Ata, ku Gorba\u00e7iovi nuk ishte i ftuar, traktatin themelues t\u00eb CSI, nj\u00eb shoqat\u00eb q\u00eb i l\u00eb secilit prej an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb saj hap\u00ebsira t\u00eb m\u00ebdha vendimmarrjeje. M\u00eb 23 dhjetor 1991 Gorba\u00e7iovi dhe Jelcini u takuan p\u00ebr t\u00eb hartuar procedur\u00ebn q\u00eb sh\u00ebn\u00ebn fundin e Bashkimit Sovjetik dhe daljen nga skena e presidentit t\u00eb saj. M\u00eb 25 dhjetor n\u00eb or\u00ebn 19.00, Gorba\u00e7iovi lexon n\u00eb televizion nj\u00eb diskutim t\u00eb shkurt\u00ebr lamtumire. Menj\u00ebher\u00eb m\u00eb pas, flamuri kuq hiqet nga kulla e Kremlinit dhe fiksohet n\u00eb vendin e tij tringjyr\u00ebshi rus. Viti 1991 hyn n\u00eb histori, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pabesueshme paq\u00ebsore, si termi i nj\u00eb p\u00ebrvoje t\u00eb nisur 74 vite m\u00eb par\u00eb me dhun\u00ebn revolucionare.<\/p>\n (nga Storica<\/em>)<\/p>\n P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n ARMIN TIRANA <\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Aspiratat komb\u00ebtare dhe demokratike kan\u00eb luajtur padyshim rolin e tyre, por n\u00eb k\u00ebt\u00eb r\u00ebnie gjeopolitike t\u00eb madh\u00ebsis\u00eb s\u00eb par\u00eb, shpesh harrohet p\u00ebr nj\u00eb ngjarje vendimtare: shpallja n\u00eb qershorin e 1990 e sovranitetit t\u00eb Rusis\u00eb nga ana e Boris Jelcinit. R\u00ebnia e Bashkimit Sovjetik n\u00eb fundin e 1991 p\u00ebrb\u00ebn rezultatin e nj\u00eb procesi dhe pasoj\u00ebn e …<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":22149,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[38],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22148"}],"collection":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22148"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22148\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22149"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22148"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22148"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22148"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}