{"id":19947,"date":"2022-08-05T13:33:24","date_gmt":"2022-08-05T13:33:24","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=19947"},"modified":"2022-08-05T13:33:24","modified_gmt":"2022-08-05T13:33:24","slug":"pse-tajvani-eshte-vendimtar-per-te-gjithe-boten","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/2022\/08\/05\/pse-tajvani-eshte-vendimtar-per-te-gjithe-boten\/","title":{"rendered":"Pse Tajvani \u00ebsht\u00eb vendimtar p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn?"},"content":{"rendered":"<p>Megjith\u00ebse \u00ebsht\u00eb nj\u00eb komb\/ishull relativisht i vog\u00ebl, Tajvani \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga hallkat kryesore n\u00eb ekonomin\u00eb bot\u00ebrore. Ajo i detyrohet pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb saj joformale nga Kina n\u00eb nj\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe, duke patur r\u00ebnd\u00ebsine e saj ekonomike n\u00eb nj\u00eb industri ky\u00e7e p\u00ebr ekonomin\u00eb bot\u00ebrore, at\u00eb t\u00eb gjysm\u00ebp\u00ebr\u00e7uesve(\u00e7ipave).<\/p>\n<p>Kina gjithashtu varet nga gjysm\u00ebp\u00ebr\u00e7uesit e prodhuar n\u00eb Tajvan, si dhe nga pajisjet e tjera elektronike t\u00eb teknologjis\u00eb s\u00eb lart\u00eb.<\/p>\n<p>Me nj\u00eb total prej 24 milion\u00eb banor\u00ebsh dhe nj\u00eb GDP prej rreth 690 miliard\u00eb dollar\u00ebsh, Tajvani \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga vendet m\u00eb t\u00eb pasura n\u00eb bot\u00eb. Sa i p\u00ebrket GDP-s\u00eb p\u00ebr banor, ajo \u00ebsht\u00eb ekonomikisht m\u00eb e zhvilluar se disa an\u00ebtar\u00eb t\u00eb BE-s\u00eb si Spanja, Sllovenia dhe Republika \u00c7eke.<\/p>\n<p>Madje \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb e zhvilluar se Kina fqinje, me nj\u00eb GDP p\u00ebr frym\u00eb af\u00ebrsisht 28 mij\u00eb dollar\u00eb krahasuar me 12.5 mij\u00eb dollar\u00eb t\u00eb Kin\u00ebs komuniste.<\/p>\n<p>Edhe pse t\u00eb dy vendet nuk i njohin t\u00eb drejt\u00ebn e ekzistenc\u00ebs s\u00eb nj\u00ebri-tjetrit, por t\u00eb dyja pretendojn\u00eb se jan\u00eb e vetmja dhe \u201ce para\u201d Kin\u00eb, tregtia mes tyre po lul\u00ebzon. N. R. Kina \u00ebsht\u00eb partneri kryesor i tregtis\u00eb s\u00eb jashtme t\u00eb Republik\u00ebs s\u00eb Kin\u00ebs, d.m.th. Tajvani.<\/p>\n<p>N\u00eb fillim t\u00eb viteve 1960, filloi zhvillimi i shpejt\u00eb i kat\u00ebr vendeve t\u00eb Azis\u00eb Lindore, t\u00eb cilat u b\u00ebn\u00eb t\u00eb njohura si Tigrat e Azis\u00eb. K\u00ebto jan\u00eb Singapori, Hong Kongu, Koreja e Jugut dhe Tajvani. Nj\u00eb koncept i ngjash\u00ebm zhvillimi i p\u00ebrdorur nga Tigrat aziatik\u00eb u kopjua m\u00eb von\u00eb nga Kina, e cila n\u00eb fund t\u00eb viteve 80 kuptoi se nuk mund t\u00eb p\u00ebrparonte pa liberalizim, privatizim, tregti t\u00eb lir\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe derregullim.<\/p>\n<p>Fillimi i bumit ekonomik t\u00eb Tajvanit ishte reforma e tok\u00ebs, e kryer n\u00eb vitet \u201950 dhe n\u00eb fillim t\u00eb viteve \u201960. Vet\u00eb planifikimi i reformave u mor p\u00ebrsip\u00ebr nga \u201cKomisioni i P\u00ebrbashk\u00ebt Kino-Amerikan p\u00ebr Rind\u00ebrtimin Rural\u201d, institucion q\u00eb u krijua n\u00eb vitin 1948 n\u00eb territorin e Kin\u00ebs \u201ckontinentale\u201d, si pjes\u00eb e programit amerikan p\u00ebr t\u00eb ndihmuar Kin\u00ebn. Por pasi komunist\u00ebt erdh\u00ebn n\u00eb pushtet, ajo u zhvendos n\u00eb Tajvan.<\/p>\n<p>Sistemi q\u00eb japonez\u00ebt vendos\u00ebn n\u00eb Tajvan n\u00eb Luft\u00ebn e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore ishte jasht\u00ebzakonisht shfryt\u00ebzues. 50 p\u00ebr qind e popullsis\u00eb ishin fermer\u00eb, nga t\u00eb cil\u00ebt 70 p\u00ebr qind ishin qiramarr\u00ebs tokash. Pronar\u00ebt u paguanin qiramarr\u00ebsve mesatarisht mbi 50 p\u00ebr qind t\u00eb t\u00eb korrave vjetore, n\u00eb disa raste deri n\u00eb 70 p\u00ebr qind.<\/p>\n<p>N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, marr\u00ebveshjet ishin gojore, pa dokumente t\u00eb shkruara. Pronar\u00ebt e tokave, si shtresa e lart\u00eb, pothuajse gjithmon\u00eb i fitonin mosmarr\u00ebveshjet. T\u00eb drejtat e pron\u00ebsis\u00eb ishin rudimentare, arkaike dhe t\u00eb pasigurta. Edhe shum\u00eb tok\u00eb ishte n\u00eb pron\u00ebsi t\u00eb shtetit.<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1949, qiraja u kufizua n\u00eb 37,5 p\u00ebr qind t\u00eb t\u00eb korrave, toka bujq\u00ebsore shtet\u00ebrore u shit ose u dha me qira. Shteti kaloi tok\u00ebn nga pronar\u00ebt te qiramarr\u00ebsit, t\u00eb cil\u00ebt e kultivonin n\u00eb k\u00ebmbim t\u00eb d\u00ebmshp\u00ebrblimit, pjes\u00eb e s\u00eb cil\u00ebs ishin aksione n\u00eb kompanit\u00eb shtet\u00ebrore.<\/p>\n<p>Tajvani kuptoi se kapitali njer\u00ebzor \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr zhvillim dhe filloi procesin e edukimit t\u00eb popullsis\u00eb dhe investimit n\u00eb dije. Arsimi fillor i detyruesh\u00ebm u rrit nga gjasht\u00eb n\u00eb n\u00ebnt\u00eb vjet, kurrikula e shkoll\u00ebs s\u00eb mesme u b\u00eb m\u00eb e orientuar profesionalisht dhe kurrikula universitare u ndryshua p\u00ebr t\u00eb theksuar l\u00ebnd\u00ebt shkencore dhe teknike.<\/p>\n<p>Arsimi i lart\u00eb u rrit me shpejt\u00ebsi, m\u00eb shum\u00eb p\u00ebrmes arsimit privat sesa publikut, p\u00ebr t\u00eb mos krijuar nj\u00eb barr\u00eb t\u00eb madhe n\u00eb buxhetin e shtetit. Deri n\u00eb vitin 1985, dy t\u00eb tretat e institucioneve t\u00eb arsimit t\u00eb lart\u00eb t\u00eb Tajvanit ishin private. N\u00eb vitin 1950 kishte 8 institucione t\u00eb arsimit t\u00eb lart\u00eb, nga t\u00eb cilat 1 privat. Deri n\u00eb vitin 1968, nga gjithsej 85 institucione t\u00eb arsimit t\u00eb lart\u00eb, 55 ishin private.<\/p>\n<p>Tradicionalisht, shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr theks i \u00ebsht\u00eb kushtuar shkencave natyrore dhe teknologjis\u00eb sesa shkencave sociale dhe arteve. Sipas t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb Ministris\u00eb s\u00eb Arsimit, n\u00eb vitin 1981 jan\u00eb diplomuar 24 magjist\u00ebr t\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb, 587 master t\u00eb \u201cteknologjive industriale\u201d, 18 master t\u00eb arteve dhe 275 master t\u00eb shkencave kompjuterike. N\u00eb vitin 2020, kishte 2628 Master t\u00eb Arteve, 15.056 Master t\u00eb \u201cTeknologjive Industriale\u201d, 1249 Master n\u00eb Drejt\u00ebsi dhe 9984 Master n\u00eb Informatik\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb Tajvan, ekzistonte nj\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie specifike midis shtetit dhe sektorit privat, n\u00eb t\u00eb cilin shteti mb\u00ebshteti investimet n\u00eb sektorin privat, eksportet dhe investimet n\u00eb teknologji p\u00ebrmes politikave. Megjithat\u00eb, pjesa e shpenzimeve qeveritare n\u00eb PBB-n\u00eb e Tajvanit \u00ebsht\u00eb m\u00eb pak se 20 p\u00ebr qind, nd\u00ebrsa n\u00eb shumic\u00ebn e vendeve an\u00ebtare t\u00eb BE-s\u00eb \u00ebsht\u00eb midis 40 dhe 50 p\u00ebr qind, n\u00eb SHBA 30 p\u00ebr qind dhe n\u00eb Kin\u00eb 25 p\u00ebr qind. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Megjith\u00ebse \u00ebsht\u00eb nj\u00eb komb\/ishull relativisht i vog\u00ebl, Tajvani \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga hallkat kryesore n\u00eb ekonomin\u00eb bot\u00ebrore. Ajo i detyrohet pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb saj joformale nga Kina n\u00eb nj\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe, duke patur r\u00ebnd\u00ebsine e saj ekonomike n\u00eb nj\u00eb industri ky\u00e7e p\u00ebr ekonomin\u00eb bot\u00ebrore, at\u00eb t\u00eb gjysm\u00ebp\u00ebr\u00e7uesve(\u00e7ipave). Kina gjithashtu varet nga gjysm\u00ebp\u00ebr\u00e7uesit e prodhuar n\u00eb Tajvan, &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":19948,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[38],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19947"}],"collection":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19947"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19947\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19948"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19947"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19947"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/foltore.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19947"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}